Στεφάνι: Ο Κύκλος της ανθρώπινης διαδρομής

► Πρωτομαγιάτικο Στεφάνι

Κάθε Πρωτομαγιά, αλλά και κάθε φορά που πλέκουμε λουλούδια σε στεφάνι, συνεχίζουμε ένα αρχέγονο έθιμο με βαθιές ρίζες και συμβολισμούς, προσπαθώντας να «φυλακίσουμε» τη ζωτική ενέργεια της φύσης, διατηρώντας την ως ένα εφήμερο φυλακτό.

«Πλέξω λευκόϊον, πλέξω δ’ ἁπαλὴν ἅμα μύρτοις νάρκισσον, πλέξω καὶ τὰ γελῶντα κρίνα….»

«Θα πλέξω λευκή βιολέτα/θα πλέξω μαζί με μυρτιές τον απαλό νάρκισσο/θα πλέξω και τα κρίνα που γελούν…»

[«Στέφανος», Μελέαγρος]

► Το στεφάνι στην αρχαιότητα δεν ήταν ένα απλό διακοσμητικό στοιχείο. Η κυκλική του μορφή, συνώνυμη της τελειότητας και της αθανασίας, αποτελούσε τον δίαυλο για την ένωση με το θείο και την προστασία που αυτό έφερνε μαζί του.

Το πέρασμα από μια κοινή, καθημερινή κατάσταση σε μια ανώτερη, ιερή διάσταση ήταν το επιστέγασμα αυτής της μεταβατικής διαδικασίας, συμβολίζοντας τη νίκη, την πνευματική εξέλιξη και τη θέωση.

Για αυτό και αποτελούσε χαρακτηριστικό έμβλημα των αθλητικών αγώνων, των συμποσιαστών, των νεόνυμφων στη γαμήλια τελετή, των νεκρών κατά τη μετάβασή τους στη νέα τους πραγματικότητα και των ιερών τελετών.

► Δεν ήταν όλα τα στεφάνια ίδια – τα φυτά και τα λουλούδια που χρησιμοποιούνταν είχαν κι αυτά τον επιμέρους συμβολισμό τους, ο οποίος ήταν καθοριστικός. Έτσι, οι πιο γνωστές αναφορές που έχουμε σε φυτά είναι:

Ελιά ή Αγριελιά (κότινος) → σύμβολο σοφίας και ειρήνης (γι’ αυτό και το αφιέρωναν στην Αθηνά) και στεφάνι των Ολυμπιακών Αγώνων.

Δάφνη → σύμβολο αθανασίας, κάθαρσης και πνευματικής νίκης (αφιερωμένη στον Απόλλωνα· γι’ αυτό στεφάνωναν τους ποιητές και τους νικητές των Πυθίων Αγώνων).

Βελανιδιά → σύμβολο σοφίας, ηγεμονίας, ισχύος και ακλόνητης εξουσίας (αφιερωμένη στον Δία).

Μυρτιά → σύμβολο του έρωτα, της γυναικείας χάρης και του γάμου (αφιερωμένη στην Αφροδίτη).

Κισσός → σύμβολο ζωτικότητας και θεϊκής έκστασης (αφιερωμένος στον Διόνυσο).

Σέλινο → συνδεδεμένο με τον θάνατο, τον Κάτω Κόσμο αλλά και την αναγέννηση.

Και οι πιο γνωστές αναφορές σε λουλούδια είναι:

Ρόδο —σύμβολο έρωτα, ομορφιάς (συνδεδεμένο με την Αφροδίτη), αλλά και θνητότητας, γιατί μαραίνεται γρήγορα. Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις συμβόλιζε τη μυστικότητα — η φράση «sub rosa» («κάτω από το ρόδο») σήμαινε «ό,τι λέγεται εμπιστευτικά».

Υάκινθος — σύμβολο πρόωρου θανάτου και νεανικής ομορφιάς (συνδεδεμένος με τον μύθο του νέου τον οποίο σκότωσε κατά λάθος ο Απόλλωνας).

Νάρκισσος — σύμβολο του θανάτου και της αυτοαπορρόφησης (συνδεδεμένος με τον μύθο του Νάρκισσου και της Περσεφόνης).

Ίον (μενεξές) — βαθιά συνδεδεμένο με τον Κάτω Κόσμο και τους νεκρούς (λουλούδι της Περσεφόνης).

Μήκων (παπαρούνα) — σύμβολο ύπνου και θανάτου (αφιερωμένη στον Ύπνο και τον Θάνατο· γι’ αυτό τη συναντάμε συχνά σε παραστάσεις του Άδη).

Πολύ συμπεριληπτικά, λοιπόν, και ίσως με κάποια ποιητική διάθεση, το στεφάνι στην αρχαιότητα ήταν η σφραγίδα της πληρότητας. Είτε επρόκειτο για τη νίκη στο στάδιο, είτε για την ένωση στον γάμο, είτε για τον ύστατο αποχαιρετισμό, ο κύκλος του στεφανιού έδινε νόημα στο χάος της ανθρώπινης ζωής, συνδέοντάς την με την αιώνια τάξη του σύμπαντος και τη θέωση.

Τελειώνοντας, δεν θα μπορούσαμε να αγνοήσουμε τη σύνδεση των Ανθεστηρίων, της τελετουργικής αυτής υποδοχής της Άνοιξης που οι άνθρωποι γιόρταζαν τη μετάβαση από το σκοτάδι του χειμώνα στο φως,

με την πρωτομαγιάτικη γιορτή των λουλουδιών και το πλέξιμο του στεφανιού, ως μια επανασύνδεση με τον κύκλο της φύσης και της ζωής.

Η γραφιστική επιμέλεια των εικόνων και του blog είναι δική μου. Οι φωτογραφίες προέρχονται από προσωπικές μου συλλογές και προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή τροποποίησή τους χωρίς προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του άρθρου μόνο εφόσον αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com με ενεργό σύνδεσμο.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Λουτροφόρος με αναπαράσταση στεφανωμένου ζευγαριού που κρατιέται από το χέρι (χειροκρατία, η κλασική χειρονομία γάμου) και ανάμεσά τους πετάει ο φτερωτός Έρωτας. Μελανόμορφα αγγεία, κτερίσματα από τάφους στον Άγιο Ανδρέα και το Σκόρπιο Ποτάμι Μαραθώνα, 500 – 450 π.Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνα.
Μαρμάρινος κυκλικός βωμός από το ιερό της Αθηνάς Προναίας ~ Η ζωφόρος παριστάνει δώδεκα νεαρά κορίτσια που ανά δυάδες κρεμούσαν με χαριτωμένες κινήσεις ταινίες σε γιρλάντα από φύλλα, 3^ος αι. π.Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Δελφών.
Όπως παραπάνω.
Μαρμάρινη κεφαλή Ισθμιονίκη αθλητή που φορά το νικητήριο στεφάνι από πεύκη, Αρχαίο Θέατρο, 117-132 μ.Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Ισθμίας.

📖 Βιβλιογραφικές αναφορές

* Jane Ellen Harrison, Ιερές Τελετές & Αρχαία Τέχνη, Ιάμβλιχος, Αθήνα 2006.

* Μ. Ανδρόνικος, Βεργίνα: Οι Βασιλικοί Τάφοι, Εκδοτική Αθηνών, 1984.

*Hellmut Baumann, μτφρ. Β.Κουτσίκας & Π.Καμπουρίδης, Η ελληνική χλωρίδα στο μύθο, στην τέχνη και στη λογοτεχνία, Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσεως, 1999.