Η κούκλα μου η πλαγγόνα ~ Μέρος Ι

Σειρά «Ο κόσμος της παιδιού στην αρχαιότητα»

Κούκλα: λατρευτικό αντικείμενο ή ένα πανανθρώπινο παιχνίδι;

Έχεις αναρωτηθεί ποτέ πώς εμφανίστηκαν τα παιχνίδια; Ποια ανάγκη τα δημιούργησε; Ποιος ήταν ο εφευρέτης τους;

Μία πολύ σύντομη και απλή απάντηση σε αυτά τα βασικά ερωτήματα είναι πως τα παιχνίδια δημιουργήθηκαν από τον άνθρωπο, φτιάχτηκαν για να ικανοποιήσουν την ανάγκη του για μίμηση, μάθηση, ψυχαγωγία και κοινωνικοποίηση και, μέσα από τους αιώνες, αναπτύχθηκαν σταδιακά μαζί του.

Δεν είναι υπερβολή να πούμε πως πρόκειται για μία δραστηριότητα τόσο παλιά, όσο και ο ίδιος ο ανθρώπινος πολιτισμός!

Ο Πλάτωνας έλεγε πως «τα παιχνίδια όχι μόνο διαμορφώνουν τον άνθρωπο, αλλά τον προετοιμάζουν για μια καλύτερη ζωή».

Έχει αποδειχτεί πως υπάρχουν κάποια παιχνίδια που εμφανίζονται σε όλους τους λαούς, με την ίδια ή με παρόμοια μορφή. Υπάρχουν αντικείμενα, δηλαδή, που είναι τόσο βαθιά ριζωμένα στην κυτταρική μνήμη των ανθρώπων, αντιπροσωπεύοντας συγκεκριμένες αντιλήψεις, παραδόσεις και απόψεις χρόνων, που μαρτυρούν ξεκάθαρα την παράλληλη συνύπαρξη με την ανθρώπινη παρουσία.

Τα παιχνίδια αυτά, στη γενικότερη κατηγοριοποίηση των παιχνιδιών, ονομάζονται παγκόσμια ή πανανθρώπινα παιχνίδια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός τέτοιου παιχνιδιού, ίσως το χαρακτηριστικότερο όλων, είναι η κούκλα.

Η κούκλα εμφανίζεται σε όλους τους λαούς και τους πολιτισμούς αποτελώντας το δημοφιλέστερο και πιο αγαπημένο παιδικό παιχνίδι.

Η κούκλα κρύβει μέσα της την ιστορία και την εξέλιξη του ανθρώπου!

Οι αρχαίοι Έλληνες της έδιναν διάφορα ονόματα, ανάλογα με την ιστορική περίοδο και τη γεωγραφική της θέση, με πιο γνωστά τα: είδωλο, πλαγγόνα, γλυνή, δάγυνα, κόρη, νύμφη και νευρόσπαστο.

Οι ελληνικές πλαγγόνες είναι και ήταν υψηλής αισθητικής, διαφοροποιούνται ανάλογα με τα εργαστήρια κατασκευής τους, τον τρόπο σύνδεσης των μελών τους και τη στάση τους, ενώ η ιστορία τους εξελίχθηκε με το πέρασμα του χρόνου.

Εκτός από παιχνίδι, όμως, η πλαγγόνα αρχικά είχε θρησκευτικό και τελετουργικό χαρακτήρα.

Η εμφάνιση της κούκλας χάνεται στα βάθη του χρόνου. Είναι, όμως, σίγουρο πως αρχικά είχε τον χαρακτήρα θρησκευτικού ειδωλίου. Καθώς λειτουργούσε ως προσωποποίηση του ανθρώπου, το ομοίωμα αυτό χρησιμοποιήθηκε ως αντικείμενο θρησκευτικής λατρείας και τελετουργίας.

Κοσμικές πέτρινες μητέρες με ασχημάτιστες, σχεδόν, μορφές εμφανίζονται εδώ και 20.000 πριν από την εποχή μας και εκπέμπουν τη δυναμική της φροντίδας και της προστασίας.

Στην πορεία, εμφανίζονται με τονισμένα τα θηλυκά χαρακτηριστικά τους (γλουτοί και στήθος), για να αρχίσουν σύντομα να μεταπλάθονται σε γυναικείες θεότητες με όλο και πιο συγκεκριμένη και ξεκάθαρη μορφή.

Έτσι, στην πορεία, αυτά τα ασχημάτιστα και κακοφτιαγμένα ανθρωπόμορφα κουκλάκια έδωσαν τη θέση τους σε νέες πιο αναγνωρίσιμες μορφές, που ρίζωσαν βαθιά μέσα στις ανθρώπινες ψυχές και διαιώνισαν τη λατρεία της γυναικείας θεάς.

Η κούκλα-είδωλο/ειδώλιο αποτέλεσε ιερό αντικείμενο συναλλαγής και μεσολάβησης ανάμεσα στον άνθρωπο και στο θείο. Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο όχι μόνο στους αρχαίους χρόνους, αλλά και στους νεότερους (με πιο εξελιγμένη μορφή και άλλα ονόματα), σαν ομοίωμα στις διάφορες λατρευτικές γιορτές και τελετουργίες, ακόμα και στις περιπτώσεις πρακτικής της μαγείας και της μαντείας.

Δεν είναι πολύ ξεκάθαρο το πότε ακριβώς η κούκλα έχασε τον αρχικό θρησκευτικό της χαρακτήρα και μετατράπηκε σε παιδικό παιχνίδι.

Υπάρχουν, όμως, κάποια βοηθητικά στοιχεία που μαρτυρούν ποιες κούκλες είναι αφιερώματα και ποιες είναι παιχνίδια και συνδέονται, κυρίως, με τις αρχαίες διαβατήριες τελετές που για τα κορίτσια είναι της ενηλικίωσης και του θανάτου.

Είναι, ουσιαστικά, οι περιπτώσεις όπου η κούκλα έχει το χαρακτήρα του αναθήματος/αφιερώματος, με τα κορίτσια να αφιερώνουν στις θεές (Ήρα, Αφροδίτη και Άρτεμη) την κούκλα τους πριν από τον γάμο τους, ως ένδειξη αποχωρισμού της παιδικής τους ηλικίας και της προετοιμασίας τους να γίνουν σύζυγοι και μητέρες. Μια πράξη καθαρά συμβολικού χαρακτήρα, που ζητούσε σαν “αντάλλαγμα” την προστασία και την ευόδωση των επιθυμιών τους, προκειμένου να έχει το κορίτσι που γινόταν πια γυναίκα έναν ευτυχισμένο και ολοκληρωμένο γάμο, σύμφωνα με τα ιδεώδη και τα πρότυπα της εποχής του.

Στην περίπτωση του θανάτου, πάλι, μαρτυρά τη συνήθεια των αρχαίων Ελλήνων να τοποθετούν στους τάφους των παιδιών τα παιδικά τους παιχνίδια. Εδώ η κούκλα, δηλαδή, λειτουργεί ως κτέρισμα και δηλώνει την πεποίθηση που υπήρχε πως αν ο νεκρός συνοδευόταν από αγαπημένα του αντικείμενα, ίσως αυτό να μείωνε κάπως τον πόνο του αποχωρισμού και του θανάτου…

*** Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικές μου συλλογές. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Όλες οι φωτογραφίες προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (ελληνική νομοθεσία Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, χωρίς την προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Βοιωτικό, κωδωνόσχημο γυναικείο ειδώλιο (πλαγγών), όπου τα πόδια στερεώνονταν με κορδόνι και ήταν κινητά, α’ μισό 7ου αι. π.Χ., Θήβα ~ Αρχαιολογικό μουσείο Θήβας.
Πήλινη γυναικεία πλαγγόνα, αρχές 4ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Πήλινο αγαλματίδιο γυναίκας με χρώμα, 4000 π.Χ. , Σπήλαιο Σαρακηνού ~ Αρχαιολογικό μουσείο Θήβας.
Ελεφαντοστέινο ειδώλιο γυναίκας, κυκλαδικού τύπου, 2200-2000 π.Χ., Θήβα ~ Αρχαιολογικό μουσείο Θήβας.
Τμήμα πήλινου ανθρωπόμορφου ειδωλίου με γραμμική διακόσμηση, τέλος 8ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Μαρμάρινο ειδώλιο γυναικείας μορφής, αβέβαιης προέλευσης, Νεολιθική εποχή, 6000-3000 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ελευσίνας.
Μαρμάρινο ειδώλιο ανακεκλιμένης γυναίκας με τονισμένα τα θηλυκά της μέρη, 4η χιλιετία π.Χ. ~ Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς.
Πήλινα ειδώλια όρθιων και ένθρονων γυναικείων μορφών που κρατούν άνθος, πτηνό ή καρπό. Τα ειδώλια αυτά τα βρίσκουμε, συνήθως, σε γυναικεία ιερά, όπου η λατρευόμενη θεότητα σχετίζεται άμεσα με τη γονιμότητα, τη βλάστηση και την αναπαραγωγή, 500 – 480 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Τμήμα πήλινου γυναικείου ειδωλίου, 7ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Χρήστος Δ. Λάζος, Παίζοντας στο χρόνο, Αρχαία ελληνικά και Βυζαντινά παιχνίδια, εκδ. Αίολος, Αθήνα 2002.
Μαρία Αργυριάδη, Η κούκλα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, εκδ. Λούση Μπρατζιώτη, Αθήνα 1991.