Τα νομιζόμενα ~ Μέρος γ΄

► Σειρά «ταφικά έθιμα»

Η φροντίδα των νεκρών, η τέλεση της ταφής και η τήρηση των νομιζομένων αφορούσαν κατά κανόνα στον οίκο κάθε νεκρού (με εξαίρεση την ταφή των επιφανών νεκρών και πεσόντων στις μάχες, που η κηδεία τους ήταν δημόσια και όχι ιδιωτική υπόθεση).

Στην Αττική (και κυρίως κατά την Κλασική Εποχή), η τελετουργία της ταφής διαρκούσε τρεις ημέρες. Ξεκινούσε την ημέρα του θανάτου και έληγε με την κηδεία και το περίδειπνον, το γεύμα που παρέθεταν στην οικία του νεκρού μετά τον ενταφιασμό του.

Νωρίς το πρωί της τρίτης μέρας γινόταν η εκφορά (εκ + φέρω= βγάζω έξω, μεταφέρω) του νεκρού, δηλαδή η μεταφορά του σώματός του από την οικία του στον χώρο ταφής του.

Όπως κάθε στάδιο της τελετουργικής αυτής διαδικασίας είχε τον συμβολισμό του, έτσι και η εκφορά έπρεπε να γίνει πολύ νωρίς το πρωί, πριν ανατείλει ουσιαστικά ο ήλιος, καθώς το αγνό και καθαρό φως του ήλιου δεν έπρεπε να «μολυνθεί» με το μίασμα του θανάτου.

► Ο νεκρός μεταφερόταν πάνω στη νεκρική κλίνη (της πρόθεσης) ή σε φέρετρο, τελείως καλυμμένος. Οι εύπορες οικογένειες χρησιμοποιούσαν άμαξα για την εκφορά του ανθρώπου τους, ενώ όσοι δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα τον μετέφεραν στα χέρια.

Σε αντιδιαστολή με τον θρήνο, που ήταν καθαρά γυναικεία υπόθεση, την εκφορά του νεκρού σώματος αναλάμβαναν μόνο οι άνδρες οικείοι και φίλοι του νεκρού. Υπήρχαν και οι λεγόμενοι νεκροφόροι που μπορούσαν να αναλάβουν αυτό το δύσκολο έργο, αλλά θα το έκαναν με πληρωμή.

► Στη νεκρική πομπή, φορώντας μαύρα ρούχα, συμμετείχαν όλοι οι άρρενες συγγενείς και οι φίλοι. Σχετικά με τις γυναίκες, όμως, επιτρεπόταν να ακολουθήσουν μόνο όσες είχαν στενή συγγένεια με τον νεκρό (σύζυγος, κόρη, μητέρα και μέχρι τον βαθμό της ξαδέλφης) και όσες είχαν συμπληρώσει το εξηκοστό έτος της ηλικίας τους.

Στην Αττική των κλασικών χρόνων ήταν εξίσου αποδεκτοί τρόποι ταφής τόσο η καύση όσο και ο ενταφιασμός, αποτελώντας καθαρά ζήτημα προσωπικής ή/και οικογενειακής επιθυμίας.

Οι ταφές ήταν ως επί το πλείστον ατομικές (οι ομαδικοί τάφοι στην αρχαία Ελλάδα ήταν συνήθως αποτέλεσμα ακραίων και έκτακτων καταστάσεων, όπως ο πόλεμος, οι επιδημίες και διάφορες καταστροφές), αν και υπάρχουν αναφορές και για οικογενειακούς τάφους.

► Φτάνοντας πια στο νεκροταφείο (που βρισκόταν εκτός των τειχών της πόλης) έρχονταν και η ώρα του τελευταίου αποχαιρετισμού. Τον νεκρό συνόδευαν στον τάφο τα αγαπημένα του προσωπικά αντικείμενα, τα λεγόμενα κτερίσματα, τα οποία άλλες φορές ήταν αντικείμενα που χρησιμοποιούσε ήδη εν ζωή και άλλες φορές αντικείμενα που είχαν φτιαχτεί εξαρχής για να υπηρετήσουν τον κτερισμό της ταφής, αντικατοπτρίζοντας επάξια την οικονομική και κοινωνική του θέση.

Για να ολοκληρωθεί η διαδικασία της ταφής έπρεπε να προηγηθούν τόσο οι προσφορές στον νεκρό, όσο και στους θεούς.

Για τους αρχαίους Έλληνες ο νεκρός ήταν πια ένα ανώτερο όν, το οποίο έπρεπε να τιμηθεί, να λατρευτεί, αλλά και να εξευμενιστεί.

Κύριες νεκρικές προσφορές ήταν οι χοές (προσφορά γάλακτος, μελιού, νερού, κρασιού και λαδιού), ενώ πολλοί στενοί φίλοι και συγγενείς πρόσφεραν μέρος των μαλλιών τους (ή τα έκοβαν), σαν μια συμβολική προσωπική θυσία.

► Μετά τον ενταφιασμό, έσπερναν πάνω από τον τάφο δημητριακά, για να προετοιμάσουν τη γη να δεχτεί τον νεκρό, αλλά ταυτόχρονα και για να την εξαγνίσουν, έτσι ώστε να μπορέσει να χρησιμοποιηθεί πάλι από τους ζωντανούς.

Πάνω στον τάφο τοποθετούσαν το γλυκό πυραμίς (ψημένο γλυκό σε σχήμα πυραμίδας, που γινόταν από σουσάμι ή σιτάρι ανακατεμένο με μέλι ~ κάτι σαν το σημερινό παστέλι) μία προσφορά στον νεκρό, αλλά και στις χθόνιες θεότητες.

Τέλος, για να εξαγνιστούν από το μίασμα του θανάτου όσοι συμμετείχαν στην κηδεία, ακολουθούσαν ένα μικρό τελετουργικό: το απόνιμμα. Άνοιγαν έναν λάκκο, συνήθως δυτικά του τάφου, μέσα στον οποίο έπεφτε το νερό με το μύρο που χρησιμοποιούσαν για να ξεπλύνουν τα χέρια τους και να καθαριστούν από την επαφή με τον νεκρό.

Το νερό αυτό ονομαζόταν απόνιμμα και το αφιέρωναν στον νεκρό, σαν μια τελευταία χοή.

Με την ολοκλήρωση της ταφής ακολουθούσε το περίδειπνον στην οικία του νεκρού. Ήταν αυτό που σηματοδοτούσε και το τέλος της τριήμερης νηστείας που είχαν ακολουθήσει οι οικείοι του από τη στιγμή του θανάτου, ως ένδειξη πένθους.

Στη διάρκεια του περίδειπνου γινόταν ο μακαρισμός του προσφιλούς του νεκρού, όπου οι παρευρισκόμενοι εξιστορούσαν ιστορίες από τη ζωή του με αγάπη και τρυφερότητα.

Μετά το τέλος και του περίδειπνου η οικογένεια έμπαινε σε περίοδο πένθους, μια περίοδο απομόνωσης και μετάβασης σε μια νέα πραγματικότητα και γι’ αυτούς. Μέσα στον θρήνο και στην οδύνη τους έπρεπε να φροντίσουν για τη δημόσια μνήμη του νεκρού τους, με τη σήμανση του τάφου του, και να ακολουθήσουν και κάποιες άλλες τελετουργικές διαδικασίες, προκειμένου να τιμήσουν σωστά τη μνήμη του αγαπημένου τους προσώπου.

Η γραφιστική επιμέλεια των εικόνων και του blog είναι δική μου. Οι φωτογραφίες προέρχονται από προσωπικές μου συλλογές και προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή τροποποίησή τους χωρίς προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του άρθρου μόνο εφόσον αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com με ενεργό σύνδεσμο.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Νεκρική κλίνη από ασβεστόλιθο, τέλη 4^ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου.
Μαρμάρινο ανάγλυφο ανθέμιο, επίστεψη επιτύμβιας στήλης. Πάνω του έχει λαξευτεί σε μεταγενέστερη φάση παράσταση τριμελούς οικογένειας. Ταναγραϊκό εργαστήρι. Η επίστεψη χρονολογείται στους Ελληνιστικούς χρόνους, ενώ η παράσταση στον 2^ο αι. μ.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Σχηματαρίου.
Πλαϊνή πλάκα μεγάλου επιτύμβιου ναΐσκου. Εικονίζεται νεαρή δούλη με τα μαλλιά κομμένα πένθιμα κοντά, κρατώντας στα χέρια της την πυξίδα της κυρίας της, Λαύριο, Ύστερος 4^ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Λαυρίου.
Ειδώλιο γυναικείας μορφής με πόλο που κρατά γλυκό σε σχήμα πυραμίδας. Η «πυραμίς» προσφερόταν από τους συγγενείς του νεκρού στον Άδη, κατά την τελετουργία της ταφής ~ Τανάγρα, Τάφος 2, Ανασκαφή Φυσικού Αερίου 1997, μέσα 4^ου αι. π.Χ ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Σχηματαρίου.
Τμήμα μαρμάρινου αναθηματικού ανάγλυφου με παράσταση νεκρόδειπνου, τέλη 4^ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Σικυώνας.

📖 Βιβλιογραφικές αναφορές

Κ. Μαργαρίτη, Θάνατος και ταφή στην κλασική Αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, Βόλος 2021

«Έτσι θέλω να σε θυμάμαι»: η ταφική τέχνη στην αρχαία Αθήνα, Ιστορία μιας πόλης, παρουσίαση από Αγιάτη Μπενάρδου, Νοέμβριος 2025, Spotify