Μπάλα: ένα από τα αρχαιότερα παιχνίδια που παίζεται ακόμα…

Fifa World Cup 2026/Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου 2026

Ο κύκλος είναι από τα πρώτα σχήματα που ζωγραφίζει το ανθρώπινο χέρι. Με κύκλο ζωγραφίζει ένα παιδάκι τον ήλιο και του προσθέτει απλές γραμμές για να φτιάξει τις ακτίνες του. Με κύκλο ζωγραφίζει τα πρόσωπα της οικογένειάς του και τους προσθέτει μάτια, μύτη και στόμα για να τους αποδώσει χαρακτήρα. Αλλά με κύκλο σχεδιάζει και το παιχνίδι που παίζει, όταν ζωγραφίζει τη μπάλα του!

Αναπόφευκτα, η μπάλα ή σφαίρα – η τρισδιάστατη δηλαδή εκδοχή του κύκλου – είναι από τα πρώτα σχήματα που έπλασε το ανθρώπινο χέρι όταν ανακάλυψε τον πηλό. Άλλωστε, είναι το πρώτο σχήμα που έμαθε ο άνθρωπος εμπειρικά παρατηρώντας τον ήλιο και τους καρπούς στη φύση.

Το πότε πρωτοεμφανίστηκε η σφαίρα/μπάλα ως παιχνίδι είναι πολύ δύσκολο να απαντηθεί· μοιάζει, όμως, να υπήρξε ταυτόχρονα σε όλους τους λαούς και τους πολιτισμούς από την αρχή σχεδόν της ανθρωπότητας! Έτσι, λοιπόν, μπορούμε να πούμε σχεδόν με βεβαιότητα πως τα παιχνίδια με μπάλα ήταν από τα πρώτα παιχνίδια των ανθρώπων, μικρών και μεγάλων.

Εστιάζοντας για λίγο στην αρχαία Ελλάδα και στην προκολομβιανή περίοδο, ειδικά της Μεσοαμερικής (Mesoamérica), ανακαλύπτουμε πως η μπάλα, είτε ως απλό παιχνίδι, είτε ως άθλημα, είτε ως τρόπος για την κατανόηση της ζωής μέσω της θρησκευτικής πρακτικής, αποτέλεσε κύριο μέσο καθημερινής ενασχόλησης.

Στην αρχαία Ελλάδα υπήρξαν διάφορα παιχνίδια σφαίρισης (μπάλας δηλαδή), με πρωτοεμφανιζόμενη αναφορά τους ήδη από τα ομηρικά έπη·

στο νησί των Φαιάκων, το παιχνίδι με μπάλα της Ναυσικάς με τις φίλες της θα αποτελούσε άλλωστε την αιτία για να συναντηθεί με τον Οδυσσέα.

«Καθώς λοιπόν τη σφαίρα ρίχνει η Ναυσικά σε μια από τις κοπέλες/η κοπελιά ξαστόχησε,κι έπεσε η μπάλα στα βαθιά νερά του ποταμού./Ύψωσαν τότε μια φωνή μεγάλη, κι ο θείος Οδυσσέας ξυπνά.»

Οδύσσεια, Ραψωδία Ζ, στ,115-117 [μτφρ. Δ.Ν.Μαρωνίτης]

Ο σφαιρισμός και οι παραλλαγές του ήταν τόσο σημαντικός για την εκγύμναση του σώματος, που σε κάθε μεγάλο γυμναστήριο της χρυσής κλασικής εποχής υπήρχε μία ειδική αίθουσα, το λεγόμενο «σφαιριστήριον», για την εξάσκηση των αθλητών μόνο με μπάλα. Ο Γαληνός, μάλιστα, ήταν ο πρώτος που προχώρησε πέρα από το παιχνίδι στην άθληση και, στη συνέχεια, στη θεραπευτική αγωγή, θεωρώντας τις ασκήσεις με σφαίρα αναγκαίες όχι μόνο για την ανθρώπινη υγεία, αλλά γενικότερα για τη θεραπεία του σώματος.

Για το λόγο αυτό, πέρα από τη μεγάλη ποικιλία των παιχνιδιών σφαίρισης, υπήρχε και μεγάλη ποικιλία στους τύπους των σφαιρών, αφού είναι απολύτως λογικό να μην παίζονταν όλα τα παιχνίδια ή αθλήματα με ίδιου μεγέθους μπάλες.

Ένα αρχαίο ελληνικό παιχνίδι σφαίρισης, του οποίου οι τεχνικές ομοιότητες οδήγησαν τους μελετητές να το θεωρήσουν παρόμοιο με το σημερινό αμερικανικό ποδόσφαιρο ή το ράγκμπι, είναι η «επίσκυρος». Το συγκεκριμένο παιχνίδι, σε κάποιες άλλες φιλολογικές αναφορές αναφέρεται ως «κοινή μπάλα», ίσως ακριβώς επειδή ήταν ένα παιχνίδι πάρα πολύ διαδεδομένο.

Αρχικά, οι παίκτες χωρίζονταν σε δύο ομάδες και χάραζαν με ένα μυτερό χαλίκι, το σκύρον (από όπου πήρε και το όνομά του το παιχνίδι), μια γραμμή στο έδαφος. Σε προσυμφωνημένη απόσταση δεξιά και αριστερά του σκύρου χάραζαν άλλες δύο γραμμές, οι οποίες οριοθετούσαν το χώρο μέσα στον οποίο μπορούσαν να κινούνται και να παίζουν οι ομάδες.

Σκοπός του παιχνιδιού ήταν η επίδραση πάνω στη μπάλα, έτσι ώστε η κάθε ομάδα να μην επιτρέψει την είσοδό της στην προκαθορισμένη περιοχή της.

Όποια ομάδα κέρδιζε έπαιρνε έναν πόντο, ενώ στο τέλος, τα μέλη της χαμένης ομάδας έπρεπε να εκτελέσουν την ποινή του εφεδρισμού,

να μεταφέρουν δηλαδή στην πλάτη τους τους νικητές για μια συγκεκριμένη απόσταση.

Από την άλλη μεριά, στην αντίπερα πλευρά του Ατλαντικού, στον πολιτισμό των Mayas της Μεσοαμερικής, η ιστορία του παιχνιδιού με μπάλα έχει μια πιο μεταφυσική διάσταση.

Στο Popol Vuh (Πόπολ Βουχ), το ιερό αφηγηματικό κείμενο των K’iche’ Mayas (Κιτσέ Μάγια) που κατοικούσαν κυρίως στις ορεινές περιοχές της Γουατεμάλας, το παιχνίδι της μπάλας δεν ήταν απλώς ένα παιχνίδι ή μία γυμναστική άσκηση, αλλά αυτό που έκρινε την ίδια τη ζωή.

Σύμφωνα με το ιερό τους βιβλίο, τα δύο αδέλφια, ο Hun Hunahpú (Χουν Χουναχπού) και ο Vucub Hunahpú (Βουκούμπ Χουναχπού), περνούσαν τις μέρες τους παίζοντας μπάλα.

Ο θόρυβος από το παιχνίδι τους, όμως, εξόργισε τους Άρχοντες της Xibalba (Σιμπάλμπα – Κάτω Κόσμος), τους θεούς του θανάτου.

Έτσι, οι τελευταίοι τους προσκάλεσαν σε έναν αγώνα – παγίδα στο βασίλειό τους προκειμένου να τους τιμωρήσουν.

Τα δύο αδέλφια περνώντας από διάφορες δοκιμασίες απέτυχαν, με αποτέλεσμα οι θεοί να τους θυσιάσουν. Για την ακρίβεια, έκοψαν το κεφάλι του Hun Hunahpú και το κρέμασαν σε ένα ξερό δέντρο της Xibalba. Όμως, το δέντρο ζωντάνεψε και γέμισε καρπούς.

Μια μέρα, βλέποντας την ομορφιά του δέντρου η Ixquic (Ισκουίκ), η Κόρη του Κάτω Κόσμου, το πλησίασε. Και καθώς άπλωσε το χέρι της για να πάρει έναν καρπό, το κεφάλι του Hun Hunahpú έφτυσε μέσα στο χέρι της και η Ixquic έμεινε έγκυος.

Η Ixquic στη συνέχεια γέννησε δυο αγόρια, τον Hunahpú (Χουναχπού) και τον Xbalanque (Ιξμπαλανκέ). Τα αδέρφια μεγάλωσαν πάνω στη γη με τη γιαγιά τους. Εκείνη, από φόβο μην πάθουν τα εγγόνια της το κακό που έπαθαν και οι γιοι της, έκρυψε τη μπάλα και τα σύνεργα του παιχνιδιού της κάτω από τη στέγη του σπιτιού τους. Όμως τα παιδιά τα βρήκαν. Και άρχισαν με μεγάλη χαρά να παίζουν μπάλα.

«Οι Αχαγουάμπ της Σιμπάλμπα, οι Άρχοντες του Κάτω Κόσμου, άκουσαν το θόρυβο και το τρεχαλητό πάνω από τα κεφάλια τους και στείλανε τους αγγελιοφόρους τους να τούς μηνύσουν να παρουσιαστούνε μπροστά τους μέσα σε εφτά μέρες.»

Popol Vuh, To Παραμύθι των Μάγια [μτφρ. Γ. Γούτας]

Έτσι, η ιστορία επαναλήφθηκε. Όμως, αυτή τη φορά τα δυο αδέλφια νίκησαν τους άρχοντες σε κάθε δοκιμασία, αλλά και στο ίδιο το παιχνίδι της μπάλας. Εκδικήθηκαν για το θάνατο του πατέρα και του θείου τους και ανέβηκαν στον Ουρανό, παίρνοντας ο ένας τη θέση του Ήλιου και ο άλλος της Σελήνης.

Πίσω από αυτόν τον μύθο των Mayas υπάρχει ένα πραγματικό παιχνίδι – άθλημα, γνωστό με διάφορα ονόματα, ανάλογα με τη γλώσσα και την εποχή· η επικρατέστερη ονομασία του στη σημερινή εποχή είναι pok-ta-pok.

Το pok-ta-pok παιζόταν σε ειδικά διαμορφωμένο γήπεδο, γνωστό σήμερα ως γήπεδο του Μεγάλου Παιχνιδιού της Μπάλας(la cancha del Gran Juego de Pelota). Το γήπεδο είχε το σχήμα ενός στενού διαδρόμου με δύο επικλινείς ή κάθετους πλαϊνούς τοίχους με τον αγωνιστικό χώρο ανάμεσά τους.

Στους μεταγενέστερους χρόνους, σε κάποια γήπεδα προστέθηκε ένας πέτρινος κρίκος ψηλά στον πλαϊνό τοίχο.

Αυτό με τη σειρά του οδήγησε και σε έναν νέο κανόνα, σύμφωνα με τον οποίο το παιχνίδι ολοκληρωνόταν όταν η μπάλα διαπερνούσε τον κρίκο αυτό.

Το Μεγάλο Παιχνίδι της Μπάλας δεν ήταν ένας απλός τρόπος διασκέδασης ή ένας τρόπος άθλησης. Ήταν, πρωτίστως, μια θρησκευτική τελετουργία που συμβόλιζε τη ζωή και το θάνατο σε αντιστοιχία με το φως και το σκοτάδι. Το γήπεδο λειτουργούσε σαν μικρογραφία του σύμπαντος, η μπάλα ως σύμβολο του ήλιου σε κίνηση και το ίδιο το παιχνίδι, σαν τελετουργική αναπαράσταση της αέναης πάλης ανάμεσα σε φως και σκοτάδι/ζωή και θάνατο.

Η ανακάλυψη πάνω από 1.200 τέτοιων γηπέδων, χτισμένων δίπλα σε ναούς, που έχουν εντοπιστεί σε όλη τη Μεσοαμερική δείχνει τη βαρύτητα και τη σημασία του συγκεκριμένου παιχνιδιού. Παιζόταν με αφορμή θρησκευτικές γιορτές ή αποτελούσε τρόπο επίλυσης των πολιτικών διενέξεων ανάμεσα στις πόλεις, αντί του πολέμου. Επίσης, δεν ήταν λίγες οι φορές που αποτέλεσε τον καταλληλότερο τρόπο για την επισφράγιση συμφωνιών ανάμεσα στις φυλές της περιοχής.

Αξίζει να διευκρινιστεί πως το παιχνίδι δεν παιζόταν με τον ίδιο τρόπο παντού. Οι πολλές παραλλαγές που είχαν να κάνουν με την εποχή, τον τόπο και τον εξοπλισμό, όμως, δεν μείωσαν ποτέ τη σημασία και τη βαρύτητα που είχε το παιχνίδι αυτό για τους προκολομβιανούς πολιτισμούς.

Αντιθέτως, βοήθησαν στη διατήρηση όχι μόνο της μνήμης,

αλλά και του ίδιου του παιχνιδιού, το οποίο μέσα από την εξέλιξή του κατά το πέρασμα των αιώνων διατήρησε ζωντανές τις ρίζες ενός πολιτισμού.

Αυτό το άρθρο γράφτηκε με αφορμή το φετινό μουντιάλ και το πάθος που κατακλύζει τους ανθρώπους κατά τη διάρκειά του. Αλλά και την ανάγκη να συνειδητοποιήσουμε πως, ακόμα και αν κάτι δεν μας αρέσει να το παρακολουθούμε ή να ασχολούμαστε με αυτό, δεν σημαίνει πως δεν αποτελεί μέρος της ενσώματης κληρονομιάς μας που, κατά τη γνώμη μου πάντα, οφείλουμε να της (απο)δώσουμε τον χώρο και τον σεβασμό που της αντιστοιχεί!

Αφιερωμένο, λοιπόν, σε όλους αυτούς που δεν θα διστάσουν να «παίξουν μπάλα» ακόμα και με ένα μεταλλικό κουτάκι, ακόμα κι αν είναι για μερικά λεπτά στο δρόμο της γειτονιάς τους, ακόμα κι αν η ηλικία τους τούς προδίδει…😊

Η γραφιστική επιμέλεια των εικόνων και του blog είναι δική μου. Οι φωτογραφίες προέρχονται από προσωπικές μου συλλογές και προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή τροποποίησή τους χωρίς προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του άρθρου μόνο εφόσον αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com με ενεργό σύνδεσμο.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

📷1: Πήλινο ειδώλιο κόρης που κρατάει στα χέρια της μπάλα, 5ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου.

📷2: Λεπτομέρεια ανάγλυφης επιτύμβιας λουτροφόρου, 400 – 350 π.Χ ► Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (Αθήνα).

📷3: Βάση επιτύμβιου αγάλματος κούρου, γύρω στο 510 π.Χ ► Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο (Αθήνα).Βρέθηκε στον Κεραμεικό, στην Αθήνα, εντειχισμένη στο Θεμιστόκλειο τείχος. Ο κούρος ήταν στημένος στον τάφο κάποιου αθλητή και στις τρεις πλευρές της βάσης υπάρχουν ανάγλυφες παραστάσεις. Στην αριστερή του πλευρά υπάρχει αναπαράσταση του παιχνιδιού γνωστού ως επίσκυρος. Διακρίνονται δύο αντιμέτωπες ομάδες παικτών και η μπάλα, την οποία ετοιμάζεται να πετάξει ο πρώτος αθλητής από αριστερά.

📷4: Εφεδρισμός («Καβάλες»), 3ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Μεγάρων.

📷5: First page of the Popol Vuh manuscript, Saved at Newberry Library, Chicago, Yesterday Collection από τον χρήστη F.Ximñenez, διαθέσιμη με άδεια CC-PD-Mark, μέσω Wikimedia Commons.

📷6: Coba Archeological Zone, West of Tulum, Quintana Roo, MEXICO, από τον χρήστη B.Dupont, διαθέσιμη με άδεια CC BY-SA 2.0, μέσω Wikimedia Commons.

📷7: Coba Archeological Zone, West of Tulum, Quintana Roo, MEXICO, από τον χρήστη B.Dupont, διαθέσιμη με άδεια CC BY-SA 2.0, μέσω Wikimedia Commons.

📷8: Mayas, Révélation d’un temps sans fin, από τον χρήστη Chatsam Chatsam, διαθέσιμη με άδεια CC BY-SA 4.0, μέσω Wikimedia Commons.

📖 Πηγές:

* Χρήστος Δ. Λάζος, Παίζοντας στο Χρόνο, Αρχαία ελληνικά και βυζαντινά παιχνίδια, Εκδόσεις ΑΙΟΛΟΣ, Αθήνα, 2002.

* Χρήστος Δ. Λάζος, Παιχνίδια των Αρχαίων Ελλήνων, Εκδόσεις ΑΙΟΛΟΣ, Αθήνα, 2010.

* Γ. Γιούτας (μτφρ.), Popol Vuh, Το παραμύθι των Μάγια, Εκδόσεις ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ, Αθήνα, 1994.

* Αικ. Παπαευθυμίου-Παπανθίμου, Εισαγωγή στους Πολιτισμούς της Προϊστορίας, Εκδόσεις ΒΑΝΙΑΣ.

📖 Διαδικτυακές Πηγές (Περιοδικό Arqueología Mexicana):

* El gran juego de pelota, Chichén Itzá, Yucatán