Anima de barro
Η θεά Άρτεμις, οι Μικρές ‘Αρκτοι και οι κούκλες τους στη Βραυρώνα
Σειρά «Ο κόσμος της παιδιού στην αρχαιότητα»
Η κούκλα ως ανάθημα στη θεά
‘Ηξερες πως ένα από τα πιο συνηθισμένα κτερίσματα στους παιδικούς τάφους είναι το παιχνίδι; Στις κοριτσίστικες ταφές, πολύ συχνά βρίσκουμε ένα νευρόσπαστο, μια κούκλα δηλαδή με κινητά μέλη, ή μία απλή πλαγγόνα, που βρίσκεται σε συγκεκριμένο μέρος μέσα στη χωροταξία του παιδικού τάφου.
΄Ομως, εκτός από κτέρισμα, η κούκλα μπορεί να είναι και ανάθημα.
Τη συναντούμε στην αρχαία Ελλάδα ως αφιέρωμα σε ναούς, και ιδιαίτερα στο ναό της θεάς ΄Αρτεμης, ως μια τρυφερή προσφορά των μικρών κοριτσιών, που ζητούν τη βοήθεια και την προστασία της στο πέρασμά τους στην εφηβεία και στην προετοιμασία τους για τη δημιουργία οικογένειας, τη γαμήλια ζωή και τη μητρότητα. ‘Η, τη συναντούμε ξανά ως ανάθημα λίγο πριν από το γάμο τους, δηλώνοντας το πέρασμα στη ενήλικη ζωή και τον αποχαιρετισμό τους στην παιδική τους ηλικία.
Ανάθημα σημαίνει προσφορά. Με απλά λόγια, είναι αυτό που θα αποκαλούσαμε σήμερα τάμα [ex voto].
Αυτό που προσφέρει, δηλαδή, ο άνθρωπος εδώ και αιώνες ολόκληρους στον θεό του/στους θεούς του ζητώντας βοήθεια και προστασία.
Στην αρχαία Αθήνα και συγκεκριμένα στη Βραυρώνα, λατρευόταν η θεά ‘Αρτεμη. Όπως όλοι οι αρχαίοι Έλληνες θεοί είχε κι αυτή διάφορες υποστάσεις και ιδιότητες.
Ως θεά της ζωής και της γονιμότητας προστάτευε τον θεσμό του γάμου, την οικογενειακή ζωή και τις γυναίκες, ενώ παράλληλα ήταν προστάτιδα των παιδιών, από τη στιγμή της γέννησής τους κιόλας.
Αξίζει να πούμε: η λατρεία της θεάς ήταν τόσο διαδεδομένη και σημαντική και άμεσα συνδεδεμένη με την πόλη της Αθήνας, όπου ήδη από τον 6ο αι. π.Χ. υπήρχε ιερό της Βραυρωνίας Αρτέμιδος στην Ακρόπολη των Αθηνών. Μάλιστα, υπήρχε η γιορτή των Βραυρωνίων, που γίνονταν κάθε 5 χρόνια, και μαζί με τα Παναθήναια και τα Ελευσίνια αποτελούσαν τις σημαντικότερες γιορτές στην Αττική.
Η αρκτεία, μια τελετή μύησης, ήταν η σημαντικότερη στιγμή στη διάρκεια της γιορτής των Βραυρωνίων. Τα μικρά κορίτσια των επιφανών αθηναϊκών οικογενειών περνούσαν τη συγκεκριμένη μύηση (που περιλάμβανε δρώμενα και τελετουργικές πράξεις) και παρέμεναν για κάποιο χρονικό διάστημα στο ναό της θεάς προσφέροντας τις υπηρεσίες τους, με αντάλλαγμα την προστασία τους και την προετοιμασία τους για τον κύριο ρόλο τους στην κοινωνία: αυτόν της συζύγου και της μητέρας.
Φορούσαν συγκεκριμένη ενδυμασία, έναν κίτρινο κροκωτό χιτώνα που θύμιζε δορά αρκουδίτσας, και ονομάζονταν “μικροί άρκτοι” (στα αρχαία ελληνικά “άρκτος” σημαίνει αρκούδα και δεν είναι καθόλου τυχαία ονομασία, καθώς η αρκούδα ήταν ένα από τα ιερά ζώα της θεάς).
Ανάθημα: ευχαριστίες & παρακλήσεις
Ως προστάτιδα των παιδιών η θεά Άρτεμη, λοιπόν, ήταν απόλυτα λογικό να λάβει ως ανάθημα, ως αφιέρωμα δηλαδή, ένα πολύ προσωπικό αντικείμενο των κοριτσιών,
με μεγάλη σημειολογική και συναισθηματική αξία – από κάθε άποψη – για αυτά: την κούκλα τους!
Το ανάθημα, από τους αρχαίους χρόνους, αποτελεί κατά κάποιο τρόπο έναν “τρόπο συνομιλίας και συναλλαγής” με το θείο.
Ο πιστός προσφέρει κάτι πολύτιμο γι’ αυτόν (είτε σε υλική, είτε σε συναισθηματική αξία, είτε και τα δύο) ή για εκφράσει τις ευχαριστίες του για κάτι καλό που του εχει ήδη συμβεί, ή για να ζητήσει βοήθεια και προστασία για το μέλλον του…
Πέρα, όμως, από την προσωπική βαρύτητα της κάθε ιστορίας υπάρχει και η κοινωνικο-οικονομική διάσταση των αφιερωμάτων, που μαρτυρά την κοινωνική τάξη του αναθέτη και την οικονομική του κατάσταση.
Ως σύνολο, όλα τα αναθέματα μαζί, στοιχειοθετούν την συλλογική θρησκευτική μνήμη και, ταυτόχρονα, μας ορίζουν τις λατρευτικές παραδόσεις της εποχής με έναν πολύ ξεκάθαρο τρόπο.
Η ανάγκη για την επίκληση μιας ανώτερης προστασίας είναι κάτι που μας είναι πολύ οικείο και γνώριμο, καθώς η προσφορά ενός τάματος φτάνει μέχρι τις μέρες μας, χωρίς να εχει ξεθωριάσει καθόλου η δυναμική του…
Αν θέλεις όλα τα παραπάνω – και πολλά ακόμα – να τα δεις “ζωντανά”, την επόμενη Κυριακή σχεδίασε μία επίσκεψη στο αρχαιολογικό μουσείο της Βραυρώνας. Μη παραλείψεις να δεις τον αρχαιολογικό χώρο, που είναι λίγο πιο πέρα από το μουσείο ~ Η ενέργεια του χώρου είναι αυτή που θα σε κάνει να νιώσεις αυτό που γινόταν κάποτε στη Βραυρώνα!
Δυστυχώς το μουσείο δεν έχει ούτε πωλητήριο, για να προμηθευτείς τα “απαραίτητα”, ούτε καφέ. ‘Ομως, μια βόλτα στη θάλασσα μετά, είναι αυτό θα απογειώσει την επίσκεψή σου σε αυτό το μουσείο!
Και φυσικά, μη ξεχάσεις να δώσεις ένα γενναιώδορο χάδι στην…επιμελήτρια του μουσείου, που θα σε περιμένει στην είσοδο της πόρτας με φιλικότατη διάθεση!!!
© 2025, Anima de Barro
*** Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικές μου συλλογές. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Όλες οι φωτογραφίες προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (ελληνική νομοθεσία Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, χωρίς την προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.
Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:
- Πήλινες κούκλες με κινητά μέλη (νευρόσπαστα) από την Κόρινθο, 5ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Αθήνας.
- Λεπτομέρεια από μαρμάρινο αναθηματικό ανάγλυφο που απεικονίζει την ‘Αρτεμη καθισμένη σε βράχο, με ποδήρη χιτώνα, σανδάλια και το αγαπημένο της ελάφι στο πλευρό της, 350 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βραυρώνας.
- Μικρή άρκτος~ μαρμάρινο άγαλμα κοριτσιού που φοράει πολύπτυχο χιτώνα και κρατάει λαγουδάκι σε “φωλιά” που σχηματίζει με το ιμάτιό της, τέλη 4ου αι. π.Χ.~ Αρχαιολογικό μουσείο Βραυρώνας.
- Μικρή άρκτος~ μαρμάρινο άγαλμα κοριτσιού που φοράει πολύπτυχο χιτώνα που τον συγκρατούν ιμάντες και ζώνη που δένεται ψηλά. Με το δεξί της χέρι κρατάει το άκρο του χιτώνα της, ενώ με το αριστερό ανασηκώνει το άλλο άκρο για να “φωλιάσει” το πουλάκι που κρατάει, αρχές 3ου αι. π.Χ.~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας/ Πίσω όψη
- ‘Οπως παραπάνω/ μπροστινή όψη.
- Κοντινή λεπτομέρεια από τη μικρή άρκτο της φωτογραφίας 5.
- Κομμάτι από άγαλμα μικρής Άρκτου ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βραυρώνας.
- Πήλινο ειδώλιο Κουροτρόφου, η Άρτεμις κρατά στην αγκαλιά της μικρό κορίτσι, β’ μισό 5ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βραυρώνας.
- Πήλινη πλαγγόνα, 4ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βραυρώνας.
