Η μελισσοκομία στην αρχαία Ελλάδα εν συντομία…

20 Μαΐου: Παγκόσμια Ημέρα Μέλισσας

Η μελισσοκομία στην αρχαία Ελλάδα δεν ήταν απλώς μια καθημερινή αγροτική εργασία, αλλά μια διαδικασία που εξελίχθηκε σε τέχνη. Καθώς η ζάχαρη ήταν άγνωστη τότε, το μέλι αποτελούσε τη βασική γλυκαντική ουσία, μαζί με το μούστο και τα ξερά σύκα.

«Μελιτόεσσα αεί τι νέον εργάζεται»

[Πίνδαρος]

► Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, ο Αρισταίος, γιος του Απόλλωνα και της Κυρήνης, ήταν αυτός που «χάρισε» στους ανθρώπους την τέχνη της μελισσοκομίας, μαζί με άλλες αγροτικές δεξιότητες, κερδίζοντας έτσι τη λατρεία των ανθρώπων ως προστάτης των μελισσοκόμων. Μια λατρεία ιδιαίτερα διαδεδομένη στη Θεσσαλία, τη Σαρδηνία και τη Σικελία.

Υπάρχουν πολλές αναφορές στην αρχαία ελληνική γραμματεία που καταγράφουν εκτενώς τη συμπεριφορά της μέλισσας (Αριστοτέλης, «Περί τα ζώα ιστορίαι») και την αξία του μελιού όχι μόνο ως γλυκαντική και εμπορική ουσία, αλλά και ως «φάρμακο» στην αρχαία ελληνική ιατρική ( Ιπποκράτης, «Περί διαίτης»).

Ο Σόλωνας μάλιστα, όπως μας διασώζεται από τους «Παράλληλους Βίους» του Πλούταρχου, είχε θεσπίσει ειδικό νόμο τον 6^ο αι. π.Χ. για την ελάχιστη απόσταση που έπρεπε να έχουν μεταξύ τους τα μελισσοκομεία της εποχής στην Αθήνα.

Οι αρχαίοι Έλληνες ασκούσαν οργανωμένη μελισσοκομία, με τεκμηριωμένη παρουσία, από τον 7ο αιώνα π.Χ.. Οι κυψέλες τους ήταν οριζόντιοι κύλινδροι από πηλό ή πλεκτά φυτικά υλικά – πολύ διαφορετικές από τις σημερινές – και τοποθετούνταν η μία δίπλα στην άλλη για να φτιάξουν τον «μελισσώνα» ή το «μελισσοτροφείο», ανεβασμένες πιο πάνω από το έδαφος για να προστατεύονται από την υγρασία και τα ζώα.

Στο εσωτερικό τους χάραζαν τον πηλό όσο ήταν ακόμα νωπός, δημιουργώντας έτσι μια ανώμαλη επιφάνεια, με σκοπό να βοηθήσουν τις μέλισσες να στερεώσουν πιο εύκολα τις κηρήθρες τους στα τοιχώματα της κυψέλης.

Για τους αρχαίους Έλληνες, η μέλισσα δεν ήταν απλώς ένα χρήσιμο έντομο· ήταν σύμβολο θεϊκής τάξης, φορέας ιερής γνώσης και βασικός κρίκος στην αλυσίδα της οικονομικής και θρησκευτικής ζωής.

► Το μέλι χρησιμοποιούνταν ευρέως στην ιατρική για τη θεραπεία τραυμάτων, εγκαυμάτων, βήχα και πεπτικών διαταραχών ~ το λεγόμενο «οξύμελι», μίγμα μελιού και ξυδιού, αποτελούσε διαδεδομένο φάρμακο.

► Στη μαγειρική και στη γαστρονομία της εποχής το μέλι είχε σημαντική παρουσία. Ως γλυκαντικό το χρησιμοποιούσαν στην παρασκευή γλυκισμάτων (μελόπιτα, μελίπηκτα), ως βάση για σάλτσες κρεάτων σε συνδυασμό με ξύδι ή κρασί, αλλά και για τη συντήρηση των τροφίμων. Το «υδρόμελι», μίγμα μελιού και νερού, αποτελούσε ένα από τα αρχαιότερα ποτά της ανθρωπότητας.

► Οι μέλισσες στην αρχαιότητα δε θεωρούνταν απλά έντομα. Ήταν οι αγγελιαφόροι ανάμεσα στους δύο κόσμους, σε αυτόν των ζωντανών και σε εκείνον των νεκρών. Γι’ αυτό και το μέλι έμπαινε στους τάφους ως κτέρισμα, για να «τραφεί» η ψυχή στο ταξίδι της. Παράλληλα, προσφερόταν στους θεούς ως ανάθημα, αλειφόταν στους βωμούς και χρησιμοποιούνταν σε καθαρτήριες τελετουργίες.

► Καθώς ήταν το κύριο γλυκαντικό του αρχαίου κόσμου, γεγονός που του προσέδιδε υψηλή οικονομική αξία, το μέλι αποτελούσε ένα πολύτιμο εξαγώγιμο προϊόν.

Μαζί με το κερί των μελισσών, το οποίο χρησιμοποιούνταν σε πινακίδες γραφής, για σφραγίδες, στην κατεργασία υφάσματος, κ.α., ήταν από τα βασικά προϊόντα εξαγωγής του αρχαίου ελληνικού εμπορίου.

Η μέλισσα είχε τόσο σημαντική θέση στην αρχαία κοινωνία που αποτυπώθηκε, ως μεταφορά ή παραλληλισμός, και στην αρχαία γραμματεία.

Για παράδειγμα, το επίθετο «μελίγλωσσος» δήλωνε τον εύγλωττο ομιλητή, ενώ ο Ξενοφώντας, στον «Οικονομικό» του (που αναφέρεται στη διαχείριση του οίκου) κάνει τον περίφημο παραλληλισμό της συζύγου με τη βασίλισσα μέσα στην κυψέλη.

Πολύ συμπεριληπτικά, λοιπόν, η μελισσοκομία στην αρχαία Ελλάδα ξεπερνούσε τα στενά όρια μιας αγροτικής πρακτικής. Η διαδρομή της περνούσε μέσα από την τέχνη της καλλιέργειας της φύσης (όπου σήμερα πια ανήκει στην γεοπωνική επιστήμη), τη θρησκεία, την οικονομία, αλλά και τη γλώσσα. Η ικανότητα των αρχαίων Ελλήνων να παρατηρούν, να οργανώνουν και να θεοποιούν τον κόσμο της φύσης αποτυπώνεται με εξαιρετική ενάργεια στη σχέση τους με τη μέλισσα — ένα ον μικρό σε μέγεθος, αλλά τεράστιο στη συμβολική του βαρύτητα.

*** Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικές μου συλλογές. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Όλες οι φωτογραφίες προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (ελληνική νομοθεσία Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, χωρίς την προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου. ***

ΠΡΟΣΟΧΗ! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (ή μέρους αυτού) μόνο αν: *Αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com στο σημείο που γίνεται η παράθεση ή στο τέλος του άρθρου * Και υπάρχει ενεργός σύνδεσμος στα προαναφερθέντα σημεία.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Πήλινη κυψέλη με καπάκι, Ελληνιστική – Ρωμαϊκή εποχή ► Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Χαλκίδας «Αρέθουσα».
Πήλινη κυψέλη όπου στο εσωτερικό της διακρίνεται η ανώμαλη επιφάνεια που δημιούργησε ο μελισσοκόμος ώστε να μπορέσει η μέλλισα να φτιάξει την κηρήθρα, Νέα Απολλωνία Θεσσαλονίκης, 3^ος – 2^ος αι. π. Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Όπως παραπάνω.
Ταφή παιδιού σε κυψέλη μελισσών, β΄μισό 1ου αι. π.Χ – α΄μισό 1ου αι. μ.Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνα.
Όπως παραπάνω.
Πήλινη κυψέλη με καπάκι ► Αρχαιολογικό Μουσείο Μεγάρων.

📖 Βιβλιογραφικές αναφορές

* Μυλωνάς, Γεώργιος Ε. Η Μελισσοκομία στον Αρχαίο Ελληνικό Κόσμο. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών, 1992.

* Crane, E. (1999). The World History of Beekeeping and Honey Hunting. Routledge.