Anima de barro
Από την αρχαία Χορεία στο ανδαλουσιανό Flamenco
Το σώμα που κατοικώ…
Υπάρχουν στιγμές μπροστά σε ένα πήλινο ειδώλιο της αρχαιότητας, για παράδειγμα, ή μέσα σε μια παλιά αυλή της Γρανάδας, που νιώθεις ξαφνικά πως το σώμα σου κρατά μια βαθύτερη μνήμη. Μια μνήμη που, ενώ σε διατρέχει σε κάθε ρίγος του κορμιού σου και σε κάθε δάκρυ που θολώνει την όρασή σου, δεν μπορείς να την ονοματίσεις. Δεν μπορείς καν να καταλάβεις από πού ξεπήδησε και σε τάραξε έτσι!
Ο Maurice Merleau-Ponty είναι αυτός που θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα τι συμβαίνει. Η θεωρία του embodiment (που ανέπτυξε πρώτος ο ίδιος), ή αλλιώς «Ενσωμάτωση», μας εξηγεί πως το σώμα δεν είναι ένα απλό μέσο ύπαρξής μας στον χώρο, αλλά ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο υπάρχουμε και αντιλαμβανόμαστε τον έξω κόσμο, αλληλοεπιδρώντας με αυτόν.
Η ανθρωπολογική διάσταση του embodiment όχι μόνο ξεπερνά τη βιολογική υπόσταση του σώματος, αλλά αποτελεί σημαντικότατο κομμάτι του πολιτισμού μιας κοινωνίας.
Έτσι, δεν είναι υπερβολή να πούμε πως η ιστορία και ο πολιτισμός ενός λαού περνούν μέσα από το σώμα και διαμορφώνουν την «Ενσώματη Πολιτισμική Μνήμη» (Embodied Cultural Memory, Paul Connerton), μια μνήμη που αποθηκεύεται στο ίδιο το ανθρώπινο σώμα μέσα από την κοινωνική και τελετουργική μετάδοση.
Με αυτόν τον τρόπο, το σώμα θα ανασύρει αναμνήσεις και συναισθήματα κάθε φορά που θα βρεθεί το κατάλληλο ερέθισμα για να τις ξυπνήσει.
Η μνήμη αυτή είναι η γλώσσα, οι χοροί, τα τραγούδια, οι παραδόσεις, οι τελετουργίες, τα συναισθήματα και τα βιώματα ενός λαού· είναι η πολιτισμική μνήμη της κοινότητας! Μεταδίδεται μέσω της μίμησης (παρατηρώντας και επαναλαμβάνοντας τι κάνει το άλλο σώμα), υπάρχει μόνο μέσα από τη συνεχή εκτέλεσή της (αν πάψει να επαναλαμβάνεται, η μνήμη αυτή σβήνει) και αντέχει απίστευτα στον χρόνο (είναι αυτή η ταυτότητα που κουβαλά μαζί της η ξενιτιά όπου κι αν βρεθεί).
Η χορεία των αρχαίων Ελλήνων και το flamenco της Ανδαλουσίας απέχουν αιώνες και χιλιόμετρα. Κι όμως, μοιάζουν να μιλούν την ίδια γλώσσα: εκείνη του ρυθμού, του πόνου, της έκστασης και της τελετουργίας.
«Χορὸς ἀρχαῖος ἐστὶν ἅμα τῇ τῶν πάντων γενέσει φανείς…»
«Ο χορός είναι αρχαίος, καθώς εμφανίστηκε μαζί με τη γέννηση των πάντων…» [Λουκιανός, Περὶ Ὀρχήσεως]
Στην αρχαία Ελλάδα, ο χορός δεν ήταν ψυχαγωγία. Ήταν τελετουργία. Η λέξη χορεία δήλωνε την ένωση τριών στοιχείων: του Λόγου (της ποίησης), του Μέλους (της μουσικής) και της Όρχησης (της κίνησης του σώματος). Οι μύθοι και η ιστορία της πόλης παρέμεναν ζωντανοί επειδή οι άνθρωποι τους χόρευαν και τους τραγουδούσαν σε κάθε θρησκευτική γιορτή.
Στην ορχήστρα (τον κυκλικό χώρο που ο χορός της τραγωδίας «κατοικεί») τα σώματα κινούνται εναρμονισμένα· τα γυμνά πόδια χτυπούν το έδαφος με δύναμη, για να συνδεθούν με τη γη και να αντλήσουν δύναμη από τους προγόνους τους· τα χέρια απλώνονται στον ουρανό, προσφέροντας την απαιτούμενη δέηση. Δεν είναι μια απλή χορογραφία, αλλά η αφήγηση της ζωής.
Αντίστοιχα και στο flamenco, θα δούμε να καθρεφτίζεται με απόλυτη ακρίβεια η ίδια τριπλή δομή: ο Λόγος γίνεται Cante (cante jondo – το βαθύ, αρχέγονο τραγούδι), το Μέλος γίνεται Toque (ο σαγηνευτικός ρυθμός της κιθάρας) και η Όρχησις γίνεται Baile (ο χορός που ερμηνεύει και οπτικοποιεί τον πόνο και το πάθος των στίχων).
L a s s e i s c u e r d a s
La guitarra,
hace llorar a los sueños.
El sollozo de las almas
perdidas,
se escapa por su boca
redonda.
Y como la tarántula
teje una gran estrella
para cazar suspiros,
que flotan en su negro
aljibe de madera.
Ο ι έ ξ ι χ ο ρ δ έ ς
Η κιθάρα,
φέρνει δάκρυα στα μάτια των ονείρων.
Ο αναστεναγμός των ψυχών
που χάθηκαν
βρίσκει διέξοδο μέσα απ’ το στόμα
το κυκλικό.
Και, όπως η ταραντούλα,
υφαίνει ιστό μεγάλο
κηνυγώντας αναστεναγμούς,
που επιπλέουν στη μαύρη,
ξύλινη δεξαμενή της.
Poema del Cante Jondo, μτφρ. Γ.Χριστοδουλάκης
Τα γόνατα λυγίζουν και τα πόδια ταράζουν με ορμή το έδαφος, τα χέρια ντύνουν την ένταση της ψυχής, και οι ώμοι (πάντα πίσω και ανοιχτοί) με το περήφανο κι ελαφρώς προς τα πάνω κεφάλι μαρτυρούν τη ντομπροσύνη και την αντοχή.
Είναι η ιερή μανία, η έκσταση, η έξοδος από τον εαυτό, όπου η κραυγή του τραγουδιστή και το χτύπημα του ποδιού του χορευτή γίνονται μια συλλογική κάθαρση. Το «¡Olé!» του flamenco είναι ο άμεσος, πνευματικός απόγονος του αρχαίου διονυσιακού επιφωνήματος «Ευοί Ευάν!».
Μα αυτό που πραγματικά ενώνει στον άχρονο χρόνο αυτούς τους δύο αρχέγονους χορούς είναι το «μυστήριο» που ο Federico García Lorca αποκάλεσε duende:
«…είναι το μυστήριο, οι ρίζες που απλώνονται κάτω βαθιά στο πλούσιο χώμα, γνωστό μα κι άγνωστο σε όλους μας, απ’ όπου όμως βγαίνει ό,τι αληθινό έχει να δείξει η τέχνη… Μια μυστήρια δύναμη που όλοι νιώθουμε μα που κανένας φιλόσοφος δεν εξήγησε ποτέ. Έτσι το duende είναι μια δύναμη κι όχι μια λειτουργία, μια πάλη κι όχι μια αφηρημένη έννοια… Το duende ανεβαίνει απ’ τις γυμνές πατούσες των ποδιών. Που σημαίνει πως δεν είναι μια ικανότητα, μα αληθινή μορφή, αίμα, αρχαία κουλτούρα, στιγμή δημιουργίας.»
DUENDE, Federico García Lorca, μτφρ. Ο.Καράγιωργα
Δεν υπάρχει, βέβαια, άμεση ιστορική γραμμή που να συνδέει την αρχαιοελληνική χορεία με το flamenco. Η σύγκριση ανάμεσά τους είναι η απόδειξη ότι η ανθρώπινη ανάγκη για έκφραση, μνήμη και υπέρβαση παραμένει ίδια στους αιώνες, επιλέγοντας το ίδιο μέσο: το σώμα σε κίνηση, τον ρυθμό που χτυπά στο έδαφος, το χέρι που σχηματίζει λόγο στον αέρα.
Memento
Quando yo me muera,
enterradme con mi guitarra
bajo la arena.
Quando yo me muera,
entre los naranjos
y la hierbabuena.
Quando yo me muera,
enterradme si queréis
en una veleta.
¡Quando yo me muera!
Προσευχή ‘Οταν θα πεθάνω/να με θάψετε με την κιθάρα μου/κάτω από την άμμο./ ‘Οταν θα πεθάνω/ανάμεσα στις πορτοκαλιές/και τον δυόσμο./ ‘Οταν θα πεθάνω/να με θάψετε, αν θέλετε,/σ’ έναν ανεμοδείκτη./ ‘Οταν θα πεθάνω!
Poema del Cante Jondo, μτφρ. Γ.Χριστοδουλάκης
Όχι κάτι ισπανικό, ούτε κάτι αρχαιοελληνικό. Κάτι ανθρώπινο, που δεν χωρά σε λόγια, αλλά έχει σώμα. Και το σώμα θυμάται!!!
© 2025, Anima de Barro
*** Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικές μου συλλογές. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Όλες οι φωτογραφίες προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (ελληνική νομοθεσία Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, χωρίς την προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου. ***
ΠΡΟΣΟΧΗ! Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του παραπάνω άρθρου (ή μέρους αυτού) μόνο αν: *Αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com στο σημείο που γίνεται η παράθεση ή στο τέλος του άρθρου * Και υπάρχει ενεργός σύνδεσμος στα προαναφερθέντα σημεία.
Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:
📷1: Πήλινο ειδώλιο, ιματιοφόρος γυναίκα, «Σοφόκλειος» τύπος, 330-200 π.Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου με 📷 Flamenco en México, photo by Armartinell, CC BY-4.0, via Wikimedia Commons.
📷2: Πήλινο ειδώλιο, γυναίκα που φορά χαρακτηριστικά ενδύματα με ίχνη χρώματος, ► Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης με 📷 Flamenco en Νina Corti dancer, photo by Monica Boirar aka Monica Beurer, CC BY-SA-3.0, via Wikimedia Commons.
📷3: Πήλινο ειδώλιο χορεύτριας, 6ος -3ος αι. π.Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης με 📷 Cie Flamenca Sylvia Perujo (Switzerland), flamenco dance company, performing at Tablao Flamenco – Festimixx 2025, photo by Apocam, CC BY-SA-4.0, via Wikimedia Commons.
📷4: Πήλινο ειδώλιο χορεύτριας, 3ος αι. π.Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου με 📷 Flamenco dancer 3467, photo by Photojenic Photography/LBWEYL, CC BY-2.0, via Wikimedia Commons.
📷5: Πήλινο ειδώλιο χορεύτριας, 6ος -3ος αι. π.Χ. ► Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης με 📷 Flamenco en México, bailaora 3, photo by Armartinell, CC BY-4.0, via Wikimedia Commons.
📖 Βιβλιογραφικές αναφορές, για όσους θέλουν να το ψάξουν περισσότερο:
* Μωρίς Μερελώ_Πόντυ, μτφρ. Κ.Καψαμπέλη, Φαινομενολογία της αντίληψης, Ελληνικές Εκδόσεις, 2016.
* Paul Connerton, μτφρ. Δ.Πολέμης, Μνήμη και Λήθη στη νεωτερικότητα & την ύστερη νεωτερικότητα, Εκδόσεις Gutenberg, 2024.
* B. Λαλιώτη & M.Παπαπαύλου, «…γιατί κυλά στο αίμα μας»: Από το αρχαίο δράμα στο φλαμένκο, Εκδόσεις Κριτική, 2011.
* Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, μτφρ. Ο.Καράγιωργα, ΝΤΟΥΕΝΤΕ, Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 2018.
* Federico García Lorca, μτφρ. Γ.Χριστοδουλάκης, Poema del Cante Jondo, Εκδόσεις 24γράμματα, 2021.
