ΤΥΧΗ: η θεά που φορούσε την πόλη στο κεφάλι της

Μία θεότητα, πολλά πρόσωπα…

Υπάρχουν θεότητες που γεννιούνται από την ανάγκη να κατονομαστεί κάτι αδύνατο να ελεγχθεί. Η Τύχη είναι μία από αυτές!

Από τις Ωκεανίδες του Ησίοδου ως τον τροχό που στρέφεται αδιάκοπα, στη «Παρηγοριά της Φιλοσοφίας» (Consolatio Philosophiae) του Βοήθιου, η θεά της μεταβλητής μοίρας διανύει αιώνες ιστορίας αλλάζοντας μορφή, σύμβολα και λατρευτικό περιεχόμενο.

Χωρίς ποτέ να χάνει τη θεμελιώδη αμφισημία της, ευεργέτιδα και καταστροφέας ταυτόχρονα, η πορεία της μέσα στον χρόνο αντανακλά τις αλλαγές στην ψυχολογία και την πολιτική πραγματικότητα των ανθρώπων της εποχής.

Στη Θεογονία του Ησίοδου, η Τύχη εμφανίζεται απλώς ως μια από τις «τρισχίλιες» Ωκεανίδες, κόρη του Ωκεανού και της Τηθύος. Κόρη με φυσική δύναμη, αλλά χωρίς λατρεία και ναό. Σχεδόν χωρίς εικόνα· απλά μία από τις τόσες αδερφές της.

Ο Πίνδαρος, περίπου δύο αιώνες αργότερα, είναι ο πρώτος που θα της δώσει θεολογικό βάρος, αποκαλώντας την «Τύχη Σώτειρα» και θα την κατατάξει ανάμεσα στις Μοίρες.

Στον Αισχύλο και τον Σοφοκλή η Τύχη αποκτά τον χαρακτήρα που θα την ακολουθεί για πάντα: αυτόν του δαίμονα (με την αρχαιοελληνική έννοια) που ανατρέπει τα πάντα, χωρίς ηθικό κριτήριο.

Η θεά θα βρει το πρόσωπό της στην ελληνιστική εποχή. Μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου ο κόσμος αλλάζει ριζικά. Οι παλιές πόλεις-κράτη χάνουν την αυτονομία τους και η νέα πραγματικότητα δημιουργεί τεράστια ανασφάλεια, κάνοντας την Τύχη να γίνεται η κυρίαρχη θεότητα της εποχής. Όχι επειδή κάποιος την επέβαλε, αλλά επειδή εκφράζει κάτι αληθινό και αναγκαίο για τη συλλογική εμπειρία.

Η «Αγαθή Τύχη» λατρεύεται, πια, ως προστάτιδα της ευημερίας. Οι άνθρωποι δεν στρέφονται τόσο στον Δία ή την Αθηνά, αλλά στην Τύχη, ελπίζοντας σε μια ευνοϊκή τροπή της μοίρας τους. Δεν είναι απλώς η ουδέτερη τύχη αλλά η καλή, η ευνοϊκή πλευρά της.

Έτσι, κάθε μεγάλη ελληνιστική πόλη αποκτά τη δική της «Τύχη» για προστασία και η Τύχη αποκτά πρόσωπο με γυναικεία μορφή, με πύργινο στέμμα και με σύμβολα δικά της, όπως είναι το πηδάλιο, η σφαίρα ή ο τροχός και το κέρας της Αμάλθειας (ή αλλιώς κέρας της αφθονίας: cornucopia).

Το χαρακτηριστικότερο εικονογραφικό σύμβολο της Τύχης, ως πολιούχου, είναι το Πύργινο Στέμμα της (corona muralis).

Το στέμμα σχηματίζεται ως τμήμα τείχους της πόλης με πύργους, όπου κυριολεκτικά η πόλη είναι φορεμένη στο κεφάλι της θεάς.

Η Τύχη είναι η ίδια η πόλη που προστατεύει τα τείχη της και εγγυάται τη συνέχεια και τη σταθερότητά της.

Η θεά Τύχη εδραιώνεται μέσα από την ανάγκη για ασφάλεια και αρχίζει να απασχολεί σοβαρά και τη φιλοσοφία.

Οι Στωικοί και οι Επικούρειοι φιλόσοφοι ασχολούνται έντονα μαζί της. Για τους Στωικούς, η Τύχη είναι απλώς η ανθρώπινη άγνοια για το θεϊκό σχέδιο (Ειμαρμένη), ενώ για τους Επικούρειους γίνεται η απόδειξη ότι ο κόσμος κυβερνάται από την τυχαιότητα.

Ο Πλάτωνας θεωρεί πως η τύχη συμβαδίζει με την τέχνη και την αρετή ως αιτιακός παράγοντας της ανθρώπινης ζωής. Ο Αριστοτέλης, από την άλλη, διακρίνει την τύχη που συμβαίνει μόνο στους ανθρώπους (συμπτωματικό αποτέλεσμα λογικών ανθρώπινων πράξεων) από την αυτόματη (ευρύτερη έννοια του τυχαίου που συμβαίνει στη φύση, στα ζώα ή στα άψυχα αντικείμενα, όπου δεν υπάρχει λογική), απομυθοποιώντας την ξεκάθαρα με αυτόν τον τρόπο.

Στον ρωμαϊκό πολιτισμό, όπου δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε μια σύντομη αναφορά, η θεά Τύχη ονομάζεται Fortuna. Αποκτά ένα νέο εικονογραφικό στοιχείο που δεν συναντάται στην ελληνική αρχαιότητα: τα δεμένα μάτια. Η τυφλή τύχη (caeca Fortuna ~ εδώ βρίσκεται και το «σποράκι» της κατοπινής Τυφλής Δικαιοσύνης) εκφράζει την αμεροληψία της θεάς, καθώς δεν βλέπει πια ποιον ευνοεί.