Η κούκλα μου η πλαγγόνα ~ Μέρος ΙI

Σειρά «Ο κόσμος της παιδιού στην αρχαιότητα»

Από την κούκλα σύμβολο στην κούκλα παιχνίδι ~

Ενώ η πλειοψηφία των ανθρώπινων μικρογραφίων που βρίσκουν οι αρχαιολόγοι στους παιδικούς τάφους είναι συνήθως το παιχνίδι του μικρού παιδιού, υπάρχουν και κάποιες περιπτώσεις που δεν συμβαίνει το ίδιο.

Για να χαρακτηριστεί ως το παιχνίδι του παιδιού και όχι ως ανάθημα η κούκλα που βρέθηκε κτέρισμα σ’ έναν παιδικό τάφο, πρέπει να έχει κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Και αυτά έχουν να κάνουν με το μέγεθος, το βάρος, τη λειτουργικότητά της, αλλά και το σημείο που βρέθηκε.

Πολλοί ερευνητές συμφωνούν πως όταν μιλάμε για κούκλα-παιχνίδι της αρχαιότητας, συνήθως αναφερόμαστε στην αρθρωτή πλαγγόνα, η οποία είναι γνωστή με την ονομασία νευρόσπαστο.

Ο παιδικός ανιμισμός είναι η τάση των παιδιών να «δίνουν» ζωή και συναισθήματα σε άψυχα αντικείμενα. Μαζί και μέσα από τη μίμηση βοηθούν το παιδί να κατανοήσει καλύτερα τον κόσμο.

Στο νευρόσπαστο, τα άκρα του είναι κινητά και συνδέονται με τον κορμό της κούκλας με σχοινί ή μικρά σύρματα.

Αυτή ακριβώς η κίνηση είναι που ανταποκρίνεται στη λειτουργικότητα της πλαγγόνας ως παιχνίδι, καθώς οι κινητές αρθρώσεις «ζωντανεύουν» την κούκλα, επιτρέποντάς της να κάθεται και να κάνει διάφορες κινήσεις, εξάπτοντας με αυτόν τον τρόπο τη φαντασία του παιδιού.

Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο για τον διαχωρισμό της από την κούκλα-ειδώλιο είναι το μέγεθος και το βάρος της. Θα πρέπει, δηλαδή, να είναι τέτοια, ώστε να μπορούν να την κρατήσουν τα μικρά χεράκια χωρίς να κουράζονται, καθώς το παιχνίδι μπορεί να κρατήσει ώρες.

Υπάρχουν διάφορες απόψεις για το πότε πρωτοεμφανίστηκε η κούκλα-παιχνίδι. Η επικρατέστερη πιθανολογεί πως συνέβη, περίπου, στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ.. Την ίδια εποχή, πάνω κάτω, εμφανίστηκε και η αρθρωτή πλαγγόνα που, σύμφωνα με τους μελετητές, θεωρείται πως είναι και η πλαγγόνα που έγινε το αγαπημένο παιχνίδι των μικρών κοριτσιών.

Δεν είναι υπερβολή να πούμε πως η εφεύρεση της αρθρωτής πλαγγόνας άλλαξε την ιστορία της κούκλας.

Μέσα από τη συνεχή της τεχνική βελτίωση, η δυνατότητα να μιμείται όλο και πιο πιστά τις ανθρώπινες κινήσεις, οδήγησε το παιχνίδι στην τελική του μορφή και στον διαχωρισμό του από τα θρησκευτικά/τελετουργικά ειδώλια.

Παράλληλα, σε κοινωνικό, οικονομικό, αλλά και πολιτιστικό επίπεδο, τα νευρόσπαστα έδωσαν το έναυσμα για το «άνοιγμα» της εμπορικής δραστηριότητας και την εξέλιξη της καλλιτεχνικής έμπνευσης και δημιουργίας των εργαστηρίων κατασκευής της συγκεκριμένης κούκλας.

Η αγάπη των παιδιών για τα νευρόσπαστα και η γρήγορη εξάπλωσή τους σε όλη την επικράτεια δημιούργησε μια νέα, εξειδικευμένη ομάδα καλλιτεχνών κεραμέων, που αφιερώθηκε στην κατασκευή όχι μόνο των νευρόσπαστων, αλλά και όλων των παιδικών παιχνιδιών της εποχής.

‘Ετσι, έχουμε ξακουστά εργαστήρια κοροπλαστικής που η φήμη τους «ταξιδεύει» παντού, ακόμα και πέρα από τα όρια της κυρίως Ελλάδας, και φτάνει στις αποικίες των Ελλήνων σε Ανατολή και Δύση!

Ξεχωρίζουν τα εργαστήρια της Αττικής, της Κορίνθου, της Βοιωτίας (όπου έχουν και τη δικής τους τεχνικής πλαγγόνα, την κωδωνόσχημη πλαγγόνα), ενώ στην πορεία προστέθηκαν και τα εργαστήρια της Αίγινας και της Ρόδου.

Οι κεραμείς της πλαγγόνας στην Αττική ονομάστηκαν κοροπλάθοι, ενώ στην υπόλοιπη Ελλάδα κοροπλάστες ή κηροπλάστες. Ονομασίες που συμβόλιζαν την παρθενική αγνότητα, την κόρη.

Αν και αρχικά η πρώτη ύλη για τις κούκλες – όπως και για τα ειδώλια – ήταν η πέτρα, πολύ γρήγορα το υλικό που ταυτίστηκε, στην κυριολεξία, με τις πλαγγόνες και τα νευρόσπαστα ήταν ο ψημμένος πηλός.

Μαζί με τον πηλό χρησιμοποιήθηκαν και άλλα υλικά, όπως το ξύλο (κι έτσι έχουμε τα ξόανα), ο άργιλος και τα οστά, υλικά που απευθύνονταν περισσότερο στις λαϊκές μάζες. Πιο ευκλεπτυσμένα υλικά, όπως το ελεφαντόδοντο, το κερί, το ύφασμα, το αλάβαστρο ή το μάρμαρο και το δέρμα, απευθύνονταν στους πλούσιους πελάτες της εποχής (***να σημειωθεί πως κάποια από αυτά τα υλικά δεν υπήρχαν στην Ελλάδα και τα προμηθεύονταν κυρίως από την Ανατολή).

Μία ακόμα πρωτοπορία, για την εποχή, στη δημιουργία της αρθρωτής κούκλας και των νευρόσπαστων ήταν και η εισαγωγή μιας νέας τεχνικής από την Ιωνία, αυτή του καλουπιού, που πολύ σύντομα εξαπλώθηκε σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο και αποτέλεσε τον γενικότερο κατασκευαστικό κανόνα.

Η χρήση του καλουπιού βοήθησε κατά μεγάλο βαθμό όχι μόνο στην αύξηση της παραγωγής, αλλά και στη δυνατότητα συνδυασμών μορφών, κάτι που δημιούργησε μία σχετική ποικιλομορφία.

H πλαγγόνα εδραιώθηκε και εξελίχθηκε με τα χρόνια δημιουργώντας τυπολογίες και «μόδες», εκφράζοντας τα ιδεώδη και τα κοινωνικά φαινόμενα της κάθε εποχής. Οπως ακριβώς γίνεται και σήμερα!

Από τον 4ο αιώνα και μετά εξαπλώθηκε σε όλη τη λεκάνη της Μεσογείου (ιδιαίτερα οι πλαγγόνες της Κορίνθου και της Αττικής), φτάνοντας στην Ισπανία, στην Αφρική, στη Μ. Ασία και οπουδήποτε υπήρχε ελληνική αποικία, αφήνοντας αρχαιολογικά ευρήματα για τις επόμενες γενιές, αλλά και βάζοντας τη βάση για την εδραίωσή της στη νέα τοποθεσία.

** Θερμές ευχαριστίες στους υπεύθυνους και στα αντίστοιχα μουσεία των οποίων τα εκθέματα εμφανίζονται στις φωτογραφίες του συγκεκριμένου άρθρου για την άδεια παρουσίασής τους.

*** Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικές μου συλλογές. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Όλες οι φωτογραφίες προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (ελληνική νομοθεσία Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, χωρίς την προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Πήλινο γυναικείο καθιστό αγαλματίδιο κατασκευασμένο με πήλινη μήτρα, 6ος- 4ος αι. π.Χ., Μακεδονία ~ Αρχαιολογικό μουσείο Θεσσαλονίκης.
Πλαγγόνες νευρόσπαστα, κτερίσματα σε παιδικό τάφο, Μέγαρα, 5ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Μεγάρων.
Πλαγγόνα, νευρόσπαστο ~ Πήλινη κούκλα κορινθιακής προέλευσης με κινητά άκρα τα οποία συνδέονταν με σχοινί ή σύρμα που περνούσαν μέσα από τις οπές, μέσα 5ου αι. π.Χ., Σπήλαιο Λειβηθριδών Νυμφών ~ Αρχαιολογικό μουσείο Θήβας.
Πήλινες κούκλες με κινητά μέλη (νευρόσπαστα), Κόρινθος, 5ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Αθήνας.
Προσφορές σε παιδικές ταφές: νευρόσπαστα (αρθρωτές κούκλες), 5ος – 4ος αι. π.Χ., Ερέτρια ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ερέτριας.
Πλαγγόνες νευρόσπαστα, 5ος αι. π.Χ.~ Αρχαιολογικό μουσείο αρχαίας Κορίνθου.
Πήλινη πλαγγόνα με ίχνη χρώματος και σχεδίων, 4ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Καλούπια για την κατασκευή ειδωλίων από την περιοχή του “Κεραμεικού”, Κόρινθος, 5ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο αρχαίας Κορίνθου.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Χρήστος Δ. Λάζος, Παίζοντας στο χρόνο, Αρχαία ελληνικά και Βυζαντινά παιχνίδια, εκδ. Αίολος, Αθήνα 2002.
Μαρία Αργυριάδη, Η κούκλα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, εκδ. Λούση Μπρατζιώτη, Αθήνα 1991.