Αρχαία γυναικεία Πυξίδα

Σειρά «Ο κόσμος της Γυναίκας στην αρχαιότητα»

Σε ένα γενικότερο πλαίσιο, ο ρόλος της γυναίκας στην αρχαία Ελλάδα ήταν αρκετά διαφορετικός από αυτόν του άνδρα, σχεδόν σε όλα τα επίπεδα!

Αν και υπήρχαν αξιοσημείωτες διαφορές ανάλογα με την πόλη-κράτος, την κοινωνική τάξη, αλλά και την εξέλιξη των κοινωνιών ανά τους αιώνες, οι γυναίκες βρίσκονταν πάντα πιο κάτω από τους άνδρες.

Με τις περισσότερες μαρτυρίες να επικεντρώνονται στον ρόλο της γυναίκας στην πόλη της Αθήνας και, ιδιαίτερα της κλασικής εποχής, τη βρίσκουμε από κορίτσι κιόλας να είναι κάτω από την κηδεμονία του αρσενικού, με πρώτο και κυριότερο τον πατέρα της.

Η εκπαίδευση που λάμβανε ένα κορίτσι στην αρχαία Αθήνα ήταν σημαντικά περιορισμένη σε σύγκριση με εκείνη των αγοριών.

Στόχος της ήταν να τελειοποιήσει το ρόλο του κοριτσιού στην οικογένεια ως νοικοκυρά, σύζυγο και τροφό/μητέρα και όχι να εστιάσει στην πνευματική της καλλιέργεια.

Σύμφωνα με τον Σοφοκλή «η σιωπή είναι στολίδι της γυναίκας» [Σοφοκλής, Αίας, στ. 293]. Αποστολή της ήταν να γίνει καλή νοικοκυρά και μητέρα, να είναι σεμνή και προκομένη, το τέλειο υπόδειγμα για τις δούλες της.

‘Ετσι, μετά τον γάμο, που στην αρχαία Ελλάδα γινόταν στην ηλικία των 12-16 ετών, η παντρεμένη γυναίκα πια είχε ως κύρια ενασχόλησή της τη διαχείριση του οίκου της, τη γέννηση και την ανατροφή των παιδιών της.

Σημείωση: οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν κανονική και επιθυμητή τη διαφορά 12-14 χρόνων ανάμεσα στους συζύγους. Ιδανικά η νύφη ήταν 12-16 ετών και, αντίστοιχα, ο γαμπρός 24-30 ετών.

Ο γυναικωνίτης ήταν το μέρος του αρχαίου ελληνικού σπιτιού (οίκος) που ήταν αποκλειστικά αφιερωμένο στη διαμονή και στις δραστηριότητες των γυναικών και των παιδιών. Περιλάμβανε το δωμάτιο των συζύγων, τα δωμάτια των κοριτσιών και τα διαμερίσματα που εργάζονταν οι δούλες. Πέρα από τον σύζυγο, δεν επιτρεπόταν να μπει κανένας άλλος!

Ουσιαστικά ήταν ένα πολυχώρος όπου η εύπορη, κυρίως, γυναίκα της αρχαίας εποχής ζούσε, ξεκουράζονταν, δημιουργούσε (υφαντική/αργαλειός), μεγάλωνε τα παιδιά της και διαχειρίζονταν τις δούλες της, την οργάνωση και τη διοίκηση του σπιτιού της.

Η αρχαία αθηναϊκή κοινωνία θεωρούσε την απομόνωση και την έλλειψη της δημόσιας παρουσίας ως δείγμα σεμνότητας και αρετής.

‘Οσο οξύμωρο κι αν ακούγεται, η κοινωνικά επιβεβλημένη απομόνωση της γυναίκας στον οίκο της αντικατόπτριζε μια υψηλή κοινωνική θέση την εποχή εκείνη.

Μέσα στο γυναικωνίτη, λοιπόν, η γυναίκα της αρχαιότητας έστησε όλο της τον κόσμο. Από τα διάφορα γυναικεία προσωπικά αντικείμενα που έχουμε στα χέρια μας σήμερα, γνωρίζουμε πως οι γυναίκες της εποχής εκείνης φρόντιζαν ιδιαίτερα την εμφάνισή τους φορώντας κοσμήματα και χρησιμοποιώντας αρώματα και καλλυντικά που παρασκεύαζαν μόνες τους (από διάφορα φυτά και ορυκτά χρώματα).

‘Ενα πολύ αγαπημένο αντικείμενο της γυναίκας που το βρίσκουμε και ως ανάθημα, αλλά και ως κτέρισμα, ήταν η πυξίδα. Η πυξίδα αρχικά ήταν ένα ξύλινο κουτί με πώμα, που χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες για να αποθηκεύουν τα είδη καλλωπισμού τους (ψιμύθια) και τα κοσμήματά τους.

Πήρε το όνομά της από τη λέξη «πύξος» ή πυξός, ένα είδος αειθαλούς φυτού (Buxus sempervirens) γνωστό ως πυξάρι, το οποίο ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένο στην περιοχή της Μεσογείου. Το ξύλο του πύξου ήταν κατάλληλο, λόγω της σκληρότητας και της αντοχής του, για τη δημιουργία μικρών ξύλινων κατασκευών, μουσικών οργάνων, γραφίδων, επίπλων, αλλά και εργαλείων.

Στην πορεία, όμως, το κυρίως υλικό που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή των πυξίδων ήταν ο πηλός.

Οι πήλινες πυξίδες, συγκεκριμένα, έχουν πλούσια εικονογραφική διακόσμηση με, πολλές από αυτές, να απεικονίζουν σκηνές από την καθημερινή ζωή των γυναικών και το γάμο.

Τέλος, αξίζει να αναφέρουμε πως υπήρχε ποικιλία υλικών για την κατασκευή πυξίδων, ειδικά εκείνων που δημιουργούνταν ως ταφικά κτερίσματα. Υλικά όπως μάρμαρο και αλάβαστρο ήταν ιδιαίτερα ακριβά και πολυτελή και δήλωναν υψηλή κοινωνική θέση και οικονομική ευρωστία.

Η γραφιστική επιμέλεια των εικόνων και του blog είναι δική μου. Οι φωτογραφίες προέρχονται από προσωπικές μου συλλογές και προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή τροποποίησή τους χωρίς προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του άρθρου μόνο εφόσον αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com με ενεργό σύνδεσμο.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Κομμάτι από λευκό κύλικα με γυναικεία μορφή να κρατά στεφάνι μπροστά σε βωμό, 470-450 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Κομμάτι από πυξίδα με σκηνή γυναικωνίτη, 480-450 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Πυξίδα με πώμα, Μυκηναϊκό νεκροταφείο Περατής, 1190/1185 – 1075 π.Χ., Πόρτο Ράφτη, ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Ερυθρόμορφη πυξίδα με πώμα ~ Γυναικεία μορφή στο κομβίο, αρχές 4^ου αι. π.Χ., Πούσι/Παιανία ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Κυλινδρική πυξίδα με πώμα, Μυκηναϊκή περίοδος, τέλη 15^ου αι.-14^ος αι. π.Χ., Βούντενη ~ Αρχαιολογικό μουσείο Πάτρας.
Πυξίδα με πώμα και αναπαράσταση από την καθημερινή ζωή μιας οικογένειας στην Κόρινθο, 580-555 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Κορίνθου.
Βοιωτική πυξίδα του εργαστηρίου van Branteghem, 430-420 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ναύπλιου.
Πυξίδα και πώμα με τρία ομοιώματα αλόγων στη λαβή, 8^ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Κορινθιακές πυξίδες με πώμα, 500-450 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ναύπλιου.
Τετραποδική πυξίδα με πώμα, 8^ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.
Πυξίδες λευκού βάθους, 480-450 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Βαυρώνας.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Κ.Μ.Kolobova – E.L.Ozerechaja, H καθημερινή ζωή στην αρχαία Ελλάδα, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα 2009.
Επεξηγηματικά Κείμενα Έκθεσης, Ο Κόσμος της Γυναίκας. Αρχαιολογικό μουσείο Βραυρώνας, Αττική, 2025.