Το ρόδι, η Δήμητρα και η Περσεφόνη

Η αρπαγή της Περσεφόνης ~

Στην αρχαιότητά μας υπήρξε μία θεά μάνα που υπέφερε πολύ. Αναγκάστηκε όχι μόνο να αποχωριστεί βίαια την κόρη της, αλλά και να υπομείνει έναν «συμβιβασμό» που ποτέ δεν ζήτησε.

Ο πόνος της ήταν τέτοιος που ξεράθηκε όλη η γη! Μαυρίλα και καταχνιά απλώθηκε παντού και σπόρος δεν ξεμυτούσε από το χώμα. Τα δέντρα μαράθηκαν, οι σοδειές καταστράφηκαν και το ανθρώπινο γένος απειλούνταν με αφανισμό.

Η Θεογονία του Ησίοδου (8^ος αιώνας π.Χ.) και ο Ομηρικός Ύμνος στη Δήμητρα (7^ος – 6^ος αιώνας π.Χ.) είναι οι κυριότερες πηγές που μας περιγράφουν με λεπτομέρειες τον μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης, αλλά και μας τροφοδοτούν με πληροφορίες για τα Ελευσίνια Μυστήρια.

H θεά Δήμητρα έχασε την Κόρη της, την Περσεφόνη. Άνοιξε η γη και την κατάπιε, σχεδόν κυριολεκτικά, την ώρα που μάζευε «ρόδα και κρόκους κι ωραίους μενεξέδες, κι αναγαλλίδες κι όμορφο υάκινθο και νάρκισσο» σ’ένα λιβάδι, παρέα με τις κόρες του Ωκεανού.

«Τη Δήμητρα την καλλίκομη και σεβαστή θεά αρχίζω να υμνώ, αυτή μα και τη κόρη της την Περσεφόνη, την κοπέλα με τα λυγερά πόδια που την άρπαξε ο Αϊδωνεύς».

Ο ομηρικός ύμνος λέει πως, την ώρα που έκοβε τον νάρκισσο η μονάκριβη η κόρη, άνοιξε η γη, ξεπετάχτηκε από μέσα ο Αϊδωνεύς [Πλούτωνας] «και την άρπαξε με το χρυσό του άρμα, ενώ εκείνη αντιστεκόταν με θρήνους κι οδυρμούς».

Η μητέρα της η Δήμητρα «αμέσως ξέσκισε με τ’ αβρά της χέρια τον κεφαλόδεσμο που στόλιζε τα όμορφα μαλλιά της και το βαθύχρωμο μανδύα της τον έριξε στους ώμους, για να ξαμοληθεί ωσάν πουλί πάνω από γη και θάλασσα αναζητώντας με μανία το παιδί της».

Εννιά μερόνυχτα αναζητούσε η τρελαμένη μάνα την Κόρη, άπλυτη και νηστική, μα δε τη βρήκε πουθενά! Και τη δέκατη μέρα, τη λυπήθηκε ο Ήλιος και της είπε την αλήθεια. Όταν έμαθε η Δήμητρα πως ο Δίας (που ήταν και ο πατέρας την Περσεφόνης) συμφώνησε και έδωσε την κόρη του στον Πλούτωνα, έφυγε εξοργισμένη από τον ‘Ολυμπο και, μεταμφιεσμένη σε γριά, άρχισε να περιπλανιέται στις πόλεις των ανθρώπων.

Κάποια στιγμή, έφτασε στην Ελευσίνα. Κουρασμένη, καθώς ήταν, ξαπόστασε πάνω σε μια πέτρα δίπλα σ’ ένα πηγάδι.

Εκεί την βρήκαν αγέλαστη και φαρμακωμένη οι κόρες του βασιλιά Κελεού, του άρχοντα της Ελευσίνας, και την κάλεσαν να δεχτεί τη φιλοξενία του σπιτιού τους.

Στο παλάτι, στην προσπάθειά τους να βοηθήσουν τη θεά να ξεχαστεί από τη βαθιά της θλίψη τής έδωσαν να αναθρέψει τον γιο του βασιλιά, που ήταν ακόμα μωρό. Και η θεά αποφάσισε να τον κάνει αθάνατο, περνώντας τον κάθε βράδυ από «την καρδιά της φωτιάς», αφού πρώτα τον επάλειφε με αμβροσία και του φερόταν σα γέννημα θεού.

Απορημένη η μάνα του μωρού για τη γρήγορη ανάπτυξη του παιδιού της, θέλησε να μάθει το μυστικό της Δήμητρας. Μα όταν είδε η βασίλισσα το τελετουργικό της φωτιάς, κατατρομαγμένη διέκοψε τη διαδικασία, αναγκάζοντας με αυτόν τον τρόπο τη Δήμητρα να αποκαλύψει τη θεϊκή της ταυτότητα.

Η αποκάλυψη αυτή, όμως, συνοδεύτηκε και από την απαίτηση της θεάς να της χτίσει ο λαός της Ελευσίνας έναν ναό, πάνω από το Καλλίχορο πηγάδι, πράγμα που έγινε αμέσως. Οταν ολοκληρώθηκε ο ναός, η θεά Δήμητρα κλείστηκε μέσα, μακρυά από θεούς κι ανθρώπους όπου, ελευθερώνοντας όλη της την πίκρα και τη θλίψη, δεν άφησε τη γη να ξαναβλαστήσει! Και, πολύ γρήγορα, ο λιμός ήταν έτοιμος να εξαφανίσει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος!

Στην προσπάθειά του ο Δίας να την εξευμενίσει, έστειλε τον Ερμή να φέρει την Περσεφόνη στον επάνω κόσμο.

‘Ομως, πριν η Περσεφόνη αφήσει το σκοτεινό βασίλειο του συζύγου της, ο Αϊδωνεύς [Πλούτωνας/Άδης] «χωρίς κανένας να τον δει, πήρε ένα σπυρί από ρόδι γλυκό και της το έδωσε να το φάει, ώστε να μην παραμείνει για πάντα με τη σοβαρή και μαυροφορεμένη μάνα της».

Ανεβαίνοντας στο φως του ‘Ηλιου η Κόρη κι αφού αγκάλιασε σφιχτά τη μάνα της, γρήγορα ομολόγησε πως είχε φάει κάμποσα σπυριά ροδιού πριν ξεκινήσει το ταξίδι της προς τα πάνω, βυθίζοντας τη μάνα της σε ακόμα μεγαλύτερη θλίψη.

Γιατί η Περσεφόνη, δοκιμάζοντας τη «μελίγευστη τροφή», δέθηκε για πάντα με τον σύζυγό της και υποχρεώθηκε να κατοικεί τη μία από τις τρεις εποχές του χρόνου «στα τρίσβαθα της γης», ενώ τον υπόλοιπο χρόνο ήταν ελεύθερη να τον περνά στον πάνω κόσμο με τη μητέρα της. Τους μήνες που βρισκόταν στον Άδη, η θεά Δήμητρα πενθούσε και μαζί της πενθούσε και η φύση, καθώς βαρύς χειμώνας πάγωνε τα πάντα. ‘Οταν, όμως, η Κόρη επέστρεφε ξανά, η χαρά της μάνας πρασίνιζε όλη τη γη και άνθιζε τα φυτά, σκορπίζοντας την άνοιξη τριγύρω.

To ρόδι, λόγω της πολυσπερμίας του συμβόλιζε πάντα την ευμάρεια, αλλά και τη γονιμότητα, την ευκαρπία και την ευγονία. Γι’ αυτόν το λόγο ήταν μία συνήθης προσφορά των γυναικών στις θεές που σχετίζονταν με τον έρωτα, τη γονιμότητα, το γάμο, την μητρότητα, την ευτοκία και την προστασία των γυναικών (Αφροδίτη, ‘Ηρα, ‘Αρτεμη και Δήμητρα) και το βρίσκουμε, πολύ συχνά, ως ανάθημα στους ναούς.

Οι αρχαίοι ‘Ελληνες, όμως, το συσχέτιζαν και με τον θάνατο σύμφωνα με κάποιες δοξασίες και μύθους, με κυριότερο αυτών τον μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης.

Αποκτώντας και χθόνιο χαρακτήρα το ρόδι, λοιπόν, ως σύμβολο θανάτου και ζωής, εμφανίζεται ως ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά κτερίσματα σε τάφους, σε επιτύμβιες στήλες και σε ταφικά ανάγλυφα, υπενθυμίζοντας την αναγέννηση και την αφύπνιση της ζωής.

Υπάρχει και μία υπόθεση (η οποία χρειάζεται περισσότερα ανασκαφικά στοιχεία για να στηριχθεί ως αληθής) πως η εμφάνιση πήλινων ομοιωμάτων ροδιών σε παιδικούς τάφους έχει διττή χρήση: ως πλαταγή (κουδουνίστρα) και, συγχρόνως, ως αποτροπαϊκό αντικείμενο, αφού ο ήχος της κουδουνίστρας απομακρύνει οποιοδήποτε κακό αποτελεί κίνδυνο για το παιδί!

*** Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικές μου συλλογές. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Όλες οι φωτογραφίες προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (ελληνική νομοθεσία Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, χωρίς την προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Αφιέρωμα (ανάθημα) «Η Δήμητρα κρατά στα γόνατα την Κόρη», 4^ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ελευσίνας.
Η «Φεύγουσα Κόρη». Μορφή από χαμένο αέτωμα με θέμα την αρπαγή της Περσεφόνης από τον Άδη ή την άνοδό της από το σκοτεινό βασίλειό του —> Παριστάνεται η Περσεφόνη ή μία από τις φίλες της τις Ωκεανίδες που φεύγουν τρομαγμένες ή, ίσως, η Εκάτη που κρατώντας δάδες φωτίζει τον δρόμο της επιστροφής από τον Κάτω Κόσμο, γύρω στο 480 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ελευσίνας.
Αναθηματικό ανάγλυφο που απεικονίζει ικέτες να προσέρχονται στη θεά Δήμητρα που κάθεται στην «αγέλαστο πέτρα», 4^ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ελευσίνας.
Αναθηματικό ανάγλυφο που απεικονίζει τη θεά Δήμητρα με σκήπτρο και στάχυα να υποδέχεται τη δαδοφόρο Κόρη, 470-450 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ελευσίνας.
Λεπτομέρεια από ναϊσκόμορφη επιτύμβια στήλη με όρθια γυναίκα που κρατάει στο δεξί της χέρι δύο ρόδια, α’ μισό 2^ου αι. μ.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Σχηματαρίου.
Πήλινα ομοιόματα ροδιών, 8^ος αι. π.Χ.~ Αρχαιολογικό μουσείο Βραυρώνας.
Σκεύος σε σχήμα ροδιού, με οπή ανάρτησης. 1600 – 1050 π.Χ. ~ Αίθουσα κυπριακών αρχαιοτήτων, Εθνικό Αρχαιολογικό μουσείο.
Ομοίωμα ροδιού, 750-690 π.Χ., Νέα Επίδαυρος (Πιάδα) ~ Αρχαιολογικό μουσείο Ναυπλίου.
Μαρμάρινη ναϊσκόμορφη επιτύμβια στήλη με ανάγλυφη παράσταση όρθιας γυναικείας μορφής, ντυμένης με χιτώνα και ιμάτιο. Στο δεξί της χέρι κρατάει δύο ρόδια, α’ μισό 2^ου αι. μ.Χ. ~ Αρχαιολογικό μουσείο Σχηματαρίου.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Γ.Ε. Μυλωνάς, Ελευσίς & Ελευσίνια Μυστήρια, εκδ. Κυκεών tales, Ελευσίνα 2010.
Τζ. Κούπερ, Λεξικό Παραδοσιακών Συμβόλων, εκδ. Πύρινος Κόσμος, Αθήνα 1992.
Ζώση Ελένη, «Πήλινα ομοιώματα ροδιών από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο», το Μουσείον, 3 (2002-2003).
Συλλογικό έργο, Καρποί & Σύμβολα, Εκδ. Νομισματικό Μουσείο Αθηνών, Αθήνα 2019.

Ιστοσελίδες, άρθρα, περιοδικά & ψηφιακές βιβλιοθήκες