27 Μαρτίου: Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου

Σειρά «Αρχαίο Θέατρο» #WorldTheatreDay

Οι Παγκόσμιες Ημέρες ή Διεθνείς Ημέρες είναι συγκεκριμένες ημερομηνίες που έχουν καθιερωθεί από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) και την UNESCO για να ενημερώνουν και να στρέφουν την προσοχή του κοινού σε σημαντικά ζητήματα που αφορούν όλη την ανθρωπότητα.

Με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου, ας κάνουμε ένα ταξίδι αστραπή πίσω στον χρόνο (καθώς ένα τόσο τεράστιο θέμα δεν μπορεί, προφανώς, να αναλυθεί σε λίγες γραμμές), εκεί όπου ξεκίνησαν όλα: στην Αρχαία Ελλάδα…

To Θέατρο στην αρχαιότητα δεν ήταν (μόνο) διασκέδαση. Σε αντίθεση με το σήμερα, είχε θρησκευτικό χαρακτήρα και ξεκίνησε ως αναπόσπαστο κομμάτι λατρευτικών δρώμενων, αφιερωμένων στον θεό Διόνυσο.

Η «καταγωγή» αυτού που σήμερα αποκαλούμε θέατρο είναι καλά χωμένη μέσα στον Διθύραμβο (έναν ομαδικό λατρευτικό ύμνο δηλαδή), ο οποίος ερμηνευόταν από έναν Χορό 50 ανδρών γύρω από τον βωμό του Διόνυσου. Από αυτή την αρχική πράξη λατρείας, ξεκίνησε η μακρά εξέλιξη του αρχαίου δράματος, το οποίο σταδιακά εμπλουτίστηκε με τα διάφορα στοιχεία που σήμερα ορίζουν το θέατρο όπως το ξέρουμε (ηθοποιοί, μάσκες, κουστούμια, κ.λπ.).

Ο Θέσπις ήταν αυτός που τόλμησε πρώτος να κάνει διάλογο με τον Χορό, κερδίζοντας έτσι τον τίτλο όχι μόνο του πρώτου ηθοποιού, αλλά και του πρώτου «θιασάρχη».

Με αυτή την επαναστατική, για την εποχή του, κίνηση άνοιξε τον δρόμο για την ανεξάρτητη εξέλιξη τόσο του ηθοποιού, όσο και του ίδιου του θεάτρου.

«Σκηνὴ πᾶς ὁ βίος καὶ παίγνιον· ἢ μάθε παίζειν τὴν σπουδὴν μεταθείς,

ἢ φέρε τὰς ὀδύνας».

[Παλλάδας ο Αλεξανδρεύς, Παλατινή Ανθολογία]

Μέσα από την αρχαία ελληνική αγγειογραφία που απεικονίζει θεατρικές σκηνές, αντλούμε την πληροφορία ότι οι ηθοποιοί του αρχαίου δράματος φορούσαν περίτεχνα μακριά ρούχα, συχνά με έντονα χρώματα και βαριά διακόσμηση.

Στην περίπτωση, δε, της αρχαίας τραγωδίας, φορούσαν και ψηλά παπούτσια (τους λεγόμενους κοθόρνους). Στα υπαίθρια θέατρα της αρχαιότητας, η σκηνική τους αυτή παρουσία τούς εξασφάλιζε την απαιτούμενη επιβλητικότητα για τους χαρακτήρες που ερμήνευαν.

Τη θεατρική ψευδαίσθηση συμπλήρωνε η μάσκα (το προσωπείο), η οποία λέγεται πως υπήρξε επίσης μια καινοτομία του Θέσπιδος.

Κατασκευασμένη από λεπτό ξύλο, φελλό ή λινό έδινε τη δυνατότητα στους ηθοποιούς να παίζουν αρκετούς ρόλους ο καθένας (μιας και στην παράσταση υπήρχε ο «κανόνας των τριών» υποκριτών που άλλαζαν συνεχώς χαρακτήρες).

Επιπλέον, σε ένα θέατρο που οι ηθοποιοί ήταν αποκλειστικά άντρες, η μάσκα τούς επέτρεπε να ενσαρκώνουν πειστικά και τους γυναικείους ρόλους.

Κλείνοντας αυτήν την αναδρομή-αστραπή, δεν θα μπορούσα να παραλείψω και μια πολύ σύντομη αναφορά στον Σιληνό, αυτή την εξαιρετικά διττή και αντιφατική μορφή, που αποτελούσε τον πιο αγαπητό κωμικό χαρακτήρα του Σατυρικού Δράματος.

Σύμφωνα με τους μύθους, ο Ερμής εμπιστεύτηκε τον μικρό Διόνυσο στον Σιληνό για να τον αναθρέψει και εκείνος ήταν που τον μύησε στα μυστικά της φύσης, της οινοποιίας και της έκστασης. Ουσιαστικά ήταν ο πιστός σύντροφος, ο δάσκαλος και ο θετός πατέρας του θεού Διονύσου, αλλά και ο «πατριάρχης» των Σατύρων (των πλασμάτων που απάρτιζαν τον Χορό στο ομώνυμο Σατυρικό Δράμα).

Στη θεατρική του απόδοση, ο Παπποσιληνός (παππούς Σιληνός) απεικονίζεται σχεδόν πάντα ως ένας ηλικιωμένος, καραφλός άνδρας με μεγάλη, στρογγυλή κοιλιά, πλακουτσή μύτη και συχνά με αυτιά ή και ουρά αλόγου.

Το κοστούμι του ηθοποιού που τον υποδυόταν ήταν εξαιρετικά ιδιαίτερο, καθώς φορούσε μια ολόσωμη, στενή φόρμα καλυμμένη με τούφες από λευκό μαλλί για να θυμίζει ζώο, είχε υπερβολικά παραγεμισμένη κοιλιά και φορούσε μια μάσκα γέρου με έκφραση έκπληξης ή μέθης.

Το πιο συναρπαστικό στοιχείο του Σιληνού, όμως, είναι ότι, πίσω από την κωμική όψη του μεθύστακα, έκρυβε απύθμενη σοφία και προφητικές ικανότητες. Ο Σιληνός αποτελεί την απόλυτη προσωποποίηση της αρχαίας αντίληψης ότι τα φαινόμενα απατούν: η αληθινή σοφία και η επαφή με το θείο κρύβονται πολλές φορές σε μορφές που η κοινωνία θεωρεί περιθωριακές ή γελοίες…

Η γραφιστική επιμέλεια των εικόνων και του blog είναι δική μου. Οι φωτογραφίες προέρχονται από προσωπικές μου συλλογές και προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή τροποποίησή τους χωρίς προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του άρθρου μόνο εφόσον αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com με ενεργό σύνδεσμο.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Ειδώλιο κωμικού ηθοποιού, β΄μισό 4^ου αι. π.Χ.~ Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου.
Ειδώλια ηθοποιών, 4^ος– 3^ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου.
Πήλινο τραγικό και κωμικό προσωπείο (μάσκα), 200 – 250 μ.Χ. ~ Μουσείο Αρχαίας Αγοράς [Αθήνα].
Πήλινο ειδώλιο ηθοποιού υποδυόμενο δασύτριχο Σιληνό και πήλινο θεατρικό προσωπείο (μάσκα), Πάτρα, 2^ος– 3^ος αι. μ.Χ. ~ Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Πάτρας.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Horst-Dieter Blume, Εισαγωγή στο αρχαίο θέατρο, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα, 1993.
Φύλλις Χάρντολ, Μτφρ.: Ρούλα Πατεράκη, Ιστορία του Θεάτρου, Εκδόσεις ΥΠΟΔΟΜΗ, Αθήνα, 1980.