Las I n c a n t a d a s

~ Οι «Μαγεμένες» της Θεσσαλονίκης

Η ιστορία αυτού του μνημείου δεν μπορεί να χωρέσει μέσα σε μερικές αράδες, ούτε να αναπτυχθεί λεπτομερώς, όπως του αξίζει… Οι αράδες αυτές, όμως, μπορούν να ξυπνήσουν πάλι – έστω και για λίγο – τη μνήμη που του οφείλεται!

Οι Εncantadas (που σημαίνει «οι Μαγεμένες» στα ισπανικά) ήταν ένα μνημείο γνωστό στους Έλληνες κατοίκους της Θεσσαλονίκης με το όνομα «Είδωλα», ενώ οι Τούρκοι το έλεγαν Σουρέτι Μελεκί (sureth maleh), που μεταφράζεται ως «Μορφές Αγγέλων».

Τόσο στην ελληνική, όσο και στην διεθνή αρχαιολογική και ιστορική βιβλιογραφία, όμως, πέρασε με το όνομα «las Incantadas», όπως συνήθιζαν να το αποκαλούν οι Σεφαραδίτες της γειτονιάς των Χαλκέων.

Κατά την οθωμανική περίοδο το μνημείο βρισκόταν στην αυλή ενός εβραϊκού σπιτιού στη συνοικία Rogos, τη μοναδική εβραϊκή γειτονιά που είχε αναπτυχθεί πάνω από την Εγνατία).

Πρόκειται για το άνω τμήμα μια διώροφης κιονοστοιχίας (μέρος της οποίας βρίσκεται κάτω από τη γη), που χρονολογείται γύρω στα τέλη του 2^ου με αρχές του 3^ου αι. μ.Χ. και πιθανώς κοσμούσε ένα πολυτελές συγκρότημα θερμών. Βρισκόταν στο νότιο μέρος της ρωμαϊκής αγοράς της Θεσσαλονίκης, κοντά στη σημερινή Παναγία των Χαλκέων.

Το μνημείο είχε δύο όψεις. Η βάση του αποτελούνταν από πέντε κορινθιακούς κίονες που στήριζαν ένα βαρύ επιστύλιο, πάνω στο οποίο εδραζόταν ένας δεύτερος όροφος. Αυτός ο όροφος κοσμούνταν από τέσσερις πεσσούς, ύψους 2 μέτρων και κάτι, οι οποίοι ήταν αμφίπλευρα διακοσμημένοι με ανάγλυφες μυθολογικές μορφές.

Έτσι, στη μία πλευρά εικονίζονταν μία Μαινάδα, ο Διόνυσος, η Αριάδνη και η Λήδα, ενώ στην πίσω όψη τους βρίσκονταν αντίστοιχα η Νίκη, η Αύρα, ένας από τους Διόσκουρους και ο Γανυμήδης με τον Δία μεταμορφωμένο σε αετό.

Ο Άρης Παπάζογλου, ο οποίος έχει αφιερώσει χρόνια μελέτης και έρευνας σε αυτό το μνημείο, στο βιβλίο του «Las Incantadas, Οι «Μαγεμένες» της Θεσσαλονίκης» τονίζει πως από τον 18^ο αιώνα (το ενδιαφέρον είχε ξεκινήσει νωρίτερα βέβαια) η αρχαιοθηρία αποτελούσε την κύρια ενασχόληση των Ευρωπαίων περιηγητών και πρόξενων, με στόχο τον εμπλουτισμό των μουσείων των πατρίδων τους.

Ειδικά τον 19^ο αιώνα, επί Ναπολέοντα Γ΄, οργανώθηκαν πάμπολλες αποστολές για την καταγραφή και απόσπαση μνημείων από τη Μεσόγειο, προκειμένου να γεμίσει τα βασιλικά του ανάκτορα.

Έτσι, ως ένας άλλος ΄Ελγιν (χαρακτηρισμός του ιστορικού Α.Βακαλόπουλου), μόλις το 1864 ο Γάλλος παλαιογράφος Emmanuel Miller αντίκρυσε το μνημείο που τον άφησε άφωνο από την ομορφιά του, όχι μόνο το έκλεψε χωρίς δεύτερη σκέψη, έχοντας και την επίσημη άδεια των Οθωμανικών αρχών, αλλά ουσιαστικά το διέλυσε βάναυσα σε κομμάτια, προκειμένου να το μεταφέρει με πλοία στη Γαλλία.

Μάλιστα, στις επιστολές που έστελνε στη σύζυγό του περιγράφει με εκνευρισμό πως, τη μέρα της αποκαθήλωσης των «Μαγεμένων», αναγκάστηκε να δώσει εντολή να καταβρέχουν με κουβάδες νερό το πλήθος των ανθρώπων που βρέθηκε εκεί για να τον εμποδίσουν να πάρει το μνημείο!

Οι Incantadas (4 πεσσοί) σήμερα βρίσκονται στο μουσείου του Λούβρου, στο Παρίσι. Κατά τα έτη 2012-2015, το αίτημα για την επιστροφή των Μαγεμένων στη Θεσσαλονίκη πήρε μορφή εκστρατείας.

Τελικά, οι Μαγεμένες επέστρεψαν στην πόλη τους το 2015 ως ακριβή αντίγραφα, με τη γενναία χρηματοδότηση της ΔΕΘ και τη συνδρομή 4 τοπικών φορέων (Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο, Επαγγελματικό Επιμελητήριο, Οργανισμός Λιμένος και Εταιρεία Ύδρευσης και Αποχέτευσης), καθένας από τους οποίους «υιοθέτησε» και έναν πεσσό.

Το 1997, σε σωστική ανασκαφή στο κέντρο της πόλης, ανακαλύφθηκε θραύσμα του πέμπτου πεσσού της Στοάς των Ειδώλων με παράσταση Νίκης, που εκτίθεται στη μόνιμη έκθεση του μουσείου και είναι το μοναδικό αυθεντικό μέρος από τις Μαγεμένες που βρίσκεται στην Ελλάδα.

Τους υπόλοιπους τέσσερις πεσσούς, ακόμα και ως αντίγραφα, μπορείτε να τους δείτε στο αίθριο του Αρχαιολογικού Μουσείου.

Η γραφιστική επιμέλεια των εικόνων και του blog είναι δική μου. Οι φωτογραφίες προέρχονται από προσωπικές μου συλλογές και προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή τροποποίησή τους χωρίς προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του άρθρου μόνο εφόσον αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com με ενεργό σύνδεσμο.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Las Incantadas, 2^ος – 3^ος αι. μ.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (αίθριο).
Σχέδια για το πως ήταν το μνημείο ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Las Incantadas, 2^ος – 3^ος αι. μ.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (αίθριο).
Όπως παραπάνω.
Όπως παραπάνω.
Τμήμα πεσσού από τη Στοά των Ειδώλων που εικονίζει τη Νίκη, 2^ος – 3^ος αι. μ.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Βρέθηκε το 1997 στις ανασκαφές για το δίκτυο του φυσικού αερίου στην οδό Ρογκότη