Τα νομιζόμενα ~ Μέρος β΄

► Σειρά «ταφικά έθιμα»

Η φροντίδα των νεκρών, η τέλεση της ταφής και η τήρηση των νομιζομένων αφορούσαν κατά κανόνα στον οίκο κάθε νεκρού (με εξαίρεση την ταφή των επιφανών νεκρών και πεσόντων στις μάχες, που η κηδεία τους ήταν δημόσια και όχι ιδιωτική υπόθεση).

Στην Αττική (και κυρίως κατά την Κλασική Εποχή), η τελετουργία της ταφής διαρκούσε τρεις ημέρες. Ξεκινούσε την ημέρα του θανάτου και έληγε με την κηδεία και το περίδειπνον, το γεύμα που παρέθεταν στην οικία του νεκρού μετά τον ενταφιασμό του.

Την επομένη του θανάτου λάμβανε χώρα η πρόθεση (προ + θέτω= τοποθετώ μπροστά, εκθέτω σε κοινή θέα) του νεκρού και ο θρήνος για τον χαμό του, με τους άνδρες της οικογένειας να υποδέχονται τους επισκέπτες, ενώ οι γυναίκες θρηνούσαν γύρω από την νεκρική κλίνη.

*** Πέρα από τον κύριο σκοπό της πρόθεσης, που ήταν ο αποχαιρετισμός του θανούντος από τους οικείους, τους φίλους και τους συγγενείς, η τελετή αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία προκειμένου να επιβεβαιωθεί ο θάνατος και να αποφευχθεί οποιαδήποτε περίπτωση νεκροφάνειας, ώστε να μπορέσει να ταφεί ο νεκρός κανονικά.

Ο χώρος που χρησιμοποιούσαν για την πρόθεση ήταν η οικία του νεκρού. Τον τοποθετούσαν, τυλιγμένο σε σάβανο και καλυμμένο με το «ἐπίβλημα» ( ένα επιπλέον ύφασμα με το οποίο τον σκέπαζαν αφήνοντας ακάλυπτο μόνο το κεφάλι) πάνω σε νεκρική κλίνη, στην οποία είχαν στρώσει μια παχιά στρώση υφάσματος (το «στρῶμα»). Η νεκρική κλίνη ήταν στραμμένη προς την πόρτα της οικίας, δείχνοντας συμβολικά τον δρόμο που έπρεπε να πάρει ο νεκρός, αφήνοντας οριστικά πίσω του το σπίτι και τους αγαπημένους του ανθρώπους.

► Γύρω από την κλίνη υπήρχαν λήκυθοι με έλαιο, ενώ έχουμε αρκετές αναφορές για την τοποθέτηση αρωματικών βοτάνων, με κυριότερο την ρίγανη, η οποία είχε και αποτροπαϊκό χαρακτήρα.

Αναπόσπαστο μέρος της διαβατήριας τελετής της ταφής ήταν ο θρήνος, ο οποίος αποτελούσε έργο των γυναικών του οίκου (αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως δεν θρηνούσαν και οι άντρες, αλλά το τελετουργικό κομμάτι ανήκε αποκλειστικά στις γυναίκες).

Στην αρχαία Ελλάδα, ο γυναικείος θρήνος είχε αποκτήσει περίοπτη τελετουργική σημασία για τη σωστή τέλεση των νομιζομένων, καθώς μια ταφή που δεν συνοδευόταν από θρηνωδίες δεν ήταν ολοκληρωμένη και ο νεκρός δεν μπορούσε να βρει ησυχία. Επιπλέον, οι άκλαυτοι νεκροί (όπως και οι άταφοι άλλωστε) αποτελούσαν ύβρη προς τους θεούς.

► Ο τελετουργικός θρήνος είχε ιδιαίτερο χαρακτήρα, καθώς λειτουργώντας ως ύμνος προς τιμήν του νεκρού για τη ζωή που τελείωσε, αλλά ταυτόχρονα και ως μέσο εκτόνωσης και λύτρωσης των οικείων του, οριοθετούσε ξεκάθαρα τον κόσμο των ζωντανών (που προσέφεραν τον θρήνο) από αυτόν των νεκρών (που ήταν οι αποδέκτες του).

Στην εξωτερίκευση αυτή του πόνου, το χτύπημα του κεφαλιού και του στήθους, το τράβηγμα των μαλλιών, αλλά και το κόψιμο και η αφιέρωσή τους στον νεκρό, καθώς και οι έντονες εκφράσεις οδύνης («ὀδυρμός») ήταν πράξεις που τόνιζαν όχι μόνο τον πόνο που προκαλούσε ο θάνατος αυτός σε φίλους και συγγενείς, αλλά και το πλήγμα που δεχόταν ο οίκος του νεκρού, καθώς άλλαζαν εντελώς οι ισορροπίες και η καθημερινότητά του.

Εξίσου σημαντική ήταν και η προσοχή που έδιναν στην ενημέρωση της κοινότητας για το γεγονός του θανάτου. Οι αρχαίοι Έλληνες και, ιδιαίτερα οι Αθηναίοι, έδιναν πολύ μεγάλη βαρύτητα στο μίασμα του θανάτου, το οποίο αντιμετώπιζαν με αυστηρούς κανόνες.

Προκειμένου να αποφευχθεί η εξάπλωση αυτής της «πνευματικής μόλυνσης», η οποία μετά την επέλευση του θανάτου μόλυνε το σπίτι του νεκρού, τους στενούς του συγγενείς αλλά και όποιον έμπαινε στο σπίτι του πένθους, χρησιμοποιούσαν το ἀρδάνιον.

Έξω από την πόρτα του σπιτιού όπου λάμβανε χώρα η πρόθεση του νεκρού υπήρχε ένα αγγείο με νερό, το οποίο προερχόταν από άλλη οικεία (γιατί, όπως είπαμε, το σπίτι του νεκρού ήταν «μολυσμένο»). Με αυτό, κάθε επισκέπτης που έβγαινε από το σπίτι ράντιζε τον εαυτό του για να ξεπλύνει το μίασμα από πάνω του και να μπορέσει ελεύθερα, στη συνέχεια, να κυκλοφορήσει στους δρόμους ή να επισκεφθεί κάποιον ναό.

Με την ολοκλήρωση της πρόθεσης και του θρήνου, όλα πια ήταν έτοιμα για να ακολουθήσει η εκφορά και η ταφή του νεκρού την επόμενη μέρα (μέρος γ΄).

Η γραφιστική επιμέλεια των εικόνων και του blog είναι δική μου. Οι φωτογραφίες προέρχονται από προσωπικές μου συλλογές και προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή τροποποίησή τους χωρίς προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του άρθρου μόνο εφόσον αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com με ενεργό σύνδεσμο.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Απεικόνιση αγγείου με τελετή εκφοράς νεκρού σε επεξηγηματικό κείμενο του μουσείου ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Νεκρική κλίνη από ασβεστόλιθο, τέλη 4^ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου.
Όπως παραπάνω.
Λάρνακα χωρίς κάλυμμα που εικονίζει ζεύγη θρηνωδών ~ Οι γυναικείες μορφές φέρνουν τα χέρια στο κεφάλι σε ένδειξη οδύνης για τον θάνατο του νεκρού, 13^ος– 12^ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Σχηματαρίου.
Αγάλματα γυναικών αττικού τύπου, σε φυσικό μέγεθος, με τη χαρακτηριστική αυτή στάση σώματος που φανερώνει θλίψη και πόνο, Χαλκίδα, 4ος αι. π.Χ. ~ Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Χαλκίδας «Αρέθουσα».
Ειδώλια θρηνωδών ~ Παριστάνουν γυναίκες, με «δαιδαλική» κόμμωση και μαύρο μακρύ ένδυμα του οποίου το πίσω μέρος καλύπτει ως πέπλο το λαιμό και το κεφάλι τους, να θρηνούν τον νεκρό, 590– 580 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Σχηματαρίου.

📖 Βιβλιογραφικές αναφορές

Κ. Μαργαρίτη, Θάνατος και ταφή στην κλασική Αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, Βόλος 2021

«Έτσι θέλω να σε θυμάμαι»: η ταφική τέχνη στην αρχαία Αθήνα, Ιστορία μιας πόλης, παρουσίαση από Αγιάτη Μπενάρδου, Νοέμβριος 2025, Spotify