Τα νομιζόμενα ~ Μέρος α΄

► Σειρά «ταφικά έθιμα»

Στην αρχαιολογία θανάτου, ο όρος «νομιζόμενα» – που προέρχεται από το ρήμα νομίζω και στην αρχαιότητα σήμαινε «τηρώ ένα έθιμο, έχω κάτι ως παράδοση» – περικλείει ένα σύνολο τελετουργικών πράξεων που συνθέτουν την τελετή ταφής. Πιο απλά, είναι αυτό που θα λέγαμε σήμερα ως τα «καθιερωμένα» της κηδείας.

Η λέξη κηδεία προέρχεται από το κήδος, που στην αρχαιότητα είχε τη σημασία της φροντίδας, της έγνοιας και της μέριμνας.

Μία δεύτερη, όμως, εξίσου σημαντική σημασία της λέξης ήταν η επιγαμία, δηλαδή η συγγένεια που προκύπτει από τον γάμο, γι’ αυτό και οι συμπέθεροι ονομάζονταν «κηδεστές». Ήταν αυτοί με τους οποίους αποκτούσες πλέον κοινές έγνοιες και φροντίδες. Ο σκοπός του γάμου, άλλωστε, ήταν η δημιουργία ενός νέου οίκου.

Για τους αρχαίους Έλληνες, ο σεβασμός προς τους νεκρούς ήταν απαράβατος κανόνας, αλλά και η μεγαλύτερη ηθική τους υποχρέωση. Η φροντίδα των νεκρών, η τέλεση της ταφής και η τήρηση των νομιζομένων αφορούσαν κατά κανόνα στον οίκο κάθε νεκρού (με εξαίρεση την ταφή των επιφανών νεκρών και πεσόντων στις μάχες, που η κηδεία τους ήταν δημόσια και όχι ιδιωτική υπόθεση).

Στην Αττική (και κυρίως κατά την Κλασική Εποχή), η τελετουργία της ταφής διαρκούσε τρεις ημέρες. Ξεκινούσε την ημέρα του θανάτου και έληγε με την κηδεία και το περίδειπνον, το γεύμα που παρέθεταν στην οικία του νεκρού μετά τον ενταφιασμό του.

Αυτή η πολύ ιδιαίτερη διαβατήρια τελετή διαρκούσε όσο διάστημα χρειαζόταν η ψυχή του νεκρού για να κάνει το πέρασμα από τον επίγειο χώρο στο βασίλειο του θανάτου.

Μετά τον θάνατο, η ψυχή του νεκρού διένυε μια περίοδο «ανυπαρξίας», αφού δεν ανήκε ούτε στον κόσμο των ζωντανών ούτε, όμως, και σε αυτόν των νεκρών. Με το τέλος των νομιζομένων (ταφή και κηδεία), η ψυχή μπορούσε πια να απομακρυνθεί οριστικά από τον επίγειο κόσμο και να ενσωματωθεί στη νέα της πραγματικότητα, στον κόσμο των νεκρών.

Την ημέρα του θανάτου, οι γυναίκες του οίκου έπρεπε να προετοιμάσουν το σώμα του νεκρού για την πρόθεση και την ταφή.

► Οι πρώτες κινήσεις του τελετουργικού ήταν να κλείσουν τα μάτια και το στόμα του νεκρού – μια καθαρά συμβολική κίνηση αποχωρισμού, την οποία αναλάμβανε να ολοκληρώσει το πιο κοντινό του άτομο. Για να παραμείνει κλειστό το στόμα, χρησιμοποιούσαν υφασμάτινες ταινίες που τυλίγονταν γύρω από το κεφάλι και την κάτω σιαγόνα και ονομάζονταν «ὀθόναι».

► Στη συνέχεια ακολουθούσε η τελετουργία του καθαρμού, το νεκρικό λουτρό με νερό. Όπως πάντα, οι καθαρτήριες τελετές έχουν τη σημασία αποχωρισμού και της μύησης/ενσωμάτωσης στην νέα πραγματικότητα. Έτσι κι εδώ, εξαγνισμένος μέσω του λουτρού, ο νεκρός αποχωριζόταν τη ζωή και τον κόσμο των ζωντανών και «μυούνταν» στην νέα πραγματικότητα, προχωρώντας στην ενσωμάτωσή του στο χθόνιο βασίλειο.

► Μετά το νεκρικό λουτρό ακολουθούσε η επάλειψη του σώματος με έλαια, το ντύσιμο και ο στολισμός με κοσμήματα, λουλούδια, στεφάνια και ταινίες.

► Και, τέλος, το τελετουργικό της προετοιμασίας και της φροντίδας του νεκρού σώματος ολοκληρωνόταν με την προσφορά του απαιτούμενου αντίτιμου για την πληρωμή του μυθικού πορθμέα, ο οποίος θα μετέφερε τον νεκρό στον Άδη: τον οβολό του Χάρωνος.

Οι οικείοι του νεκρού τοποθετούσαν στο στόμα (συνήθως), στην κεφαλή, στο χέρι ή στον τάφο του ένα νόμισμα, το κατεξοχήν σύμβολο του ταξιδιού των νεκρών στον Κάτω Κόσμο.

*** Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικές μου συλλογές. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Όλες οι φωτογραφίες προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (ελληνική νομοθεσία Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, χωρίς την προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου. ***

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Χρυσή κορδέλα που συγκρατούσε τη γνάθο της νεκρής, χρυσό κόσμημα χεριού, χάλκινη πόρπη, και σφραγίδες από τη γυναικεία ταφή του Τύμβου, Παραλίμνη, θέση Καμηλόβρυση, τέλος 8^ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Θήβας.
Νεκρικό στεφάνι μυρτιάς από γυναικεία ταφή σε μακεδονικό τάφο, Μακρύγιαλος, τέλος 4^ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Κορινθιακά νομίσματα – Οβολός, 400-300 π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου.

📖 Βιβλιογραφικές αναφορές

Κ. Μαργαρίτη, Θάνατος και ταφή στην κλασική Αθήνα, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, Βόλος 2021

«Έτσι θέλω να σε θυμάμαι»: η ταφική τέχνη στην αρχαία Αθήνα, Ιστορία μιας πόλης, παρουσίαση από Αγιάτη Μπενάρδου, Νοέμβριος 2025, Spotify