Οι λαγοί στην καθημερινότητα των αρχαίων Αθηναίων και στην τέχνη

►Σειρά «Άνοιξη»

Ο Ξενοφώντας στον Κυνηγετικό του, ένα από τα αρχαιότερα εγχειρίδια κυνηγιού που σώζονται, αφιερώνει τεράστιο μέρος του έργου του στον λαγό. Μέσα από το κείμενό του μαθαίνουμε πως στην αρχαία Ελλάδα των προ ρωμαϊκών χρόνων οι λαγοί υπήρχαν σε αφθονία στη φύση, σε αντίθεση με τα κουνέλια, που δεν ήταν μέρος της δικής μας πανίδας.

Το κουνέλι έφτασε στον τόπο μας μέσω της Ιβηρικής χερσονήσου τον 2^ο αι. μ.Χ., με τις πρώτες αναφορές να εντοπίζονται στον Πολύβιο, ο οποίος παρατήρησε πως το ζώο αυτό μοιάζει πολύ με τον λαγό, αλλά όταν τα δει κάποιος από κοντά διαπιστώνει εύκολα τις διαφορές τους, οι οποίες εντοπίζονται τόσο στην εμφάνιση, όσο και στην συμπεριφορά τους.

► Ποια είναι η θέση του λαγού στην καθημερινή ζωή των αρχαίων Αθηναίων;

Το κυνήγι του λαγού ήταν κάτι πάρα πολύ συνηθισμένο εκείνα τα χρόνια, με τις πρώτες αναφορές να εντοπίζονται στα ομηρικά έπη. Το κρέας του ήταν εξαιρετική λιχουδιά. Καθώς οι λαγοί είναι πολύ γρήγορα ζώα, οι κυνηγοί προκειμένου να πιάσουν το θήραμά τους χρησιμοποιούσαν το λαγοβόλο, ένα ξύλινο ραβδί που πετώντας το από μακριά προσπαθούσαν να χτυπήσουν με αυτό τον λαγό, δίχτυα για να το εγκλωβίσουν και, φυσικά, τα αγαπημένα τους σκυλιά που ήταν πολύτιμοι βοηθοί στο κυνήγι.

** Σύμφωνα πάλι με τον Ξενοφώντα, το κυνήγι ήταν ιδιαίτερα σημαντικό, γιατί είχε παιδαγωγικό χαρακτήρα, αφού μέσα από αυτό προετοιμάζονταν οι νέοι για τον πόλεμο αλλά, ταυτόχρονα, αποκτούσαν έτσι και τις αρετές που έπρεπε να έχει ένας καλός πολίτης.

Επίσης, συνήθιζαν να θυσιάζουν λαγούς σε διάφορες θεότητες (ο λαγός συνδέεται με την Άρτεμη λόγω του κυνηγιού, με την Αφροδίτη και τον Έρωτα λόγω της έντονης ερωτικής του δραστηριότητας και της γονιμότητας), σε ήρωες, αλλά και στους νεκρούς.

Τέλος, τα μικρά λαγουδάκια πολλές φορές κατέληγαν να γίνουν τα κατοικίδια ζώα μικρών παιδιών, καθώς απαγορευόταν να σκοτώσει οποισδήποτε τα μωρά ενός ζώου, γιατί βρισκόταν υπό την προστασία της θεάς Αρτέμιδος.

► Οι απεικονίσεις του λαγού στην Αττική τέχνη.

Τους βρίσκουμε συνήθως σε παραστάσεις αγγείων με θέμα το κυνήγι, με σκηνές ερωτοτροπίας, ως προσφορά σαν ερωτικό δώρο (εφόσον ήταν ένα ζώο με έντονη δραστηριότητα), αλλά και να κοσμεί ασπίδες πολεμιστών, υποδηλώνοντας την γρηγοράδα των πολεμιστών που έφεραν τις ασπίδες.

Σε όλες τις περιπτώσεις, οι απεικονίσεις του ζώου συνδέονταν σχεδόν κατά αποκλειστικότητα με το ανδρικό φύλο και μόνο με άτομα νεαρής ηλικίας (πιο σπάνια μικρά αγόρια, συνήθως με έφηβους και αγένειους άνδρες, κάτι που στην εικονογραφία δηλώνει πάντα την νεότητα).

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο τρόπος που κρατούσαν τον λαγό στις απεικονίσεις. Συνήθως προσεκτικά και με φροντίδα, συχνά στην παλάμη του χεριού τους, με προσοχή και τρυφερότητα, και όχι από τα αυτιά. Διότι όταν κρατά κανείς από τα αυτιά το συγκεκριμένο ζώο, πέραν του ότι είναι επώδυνο γι’αυτό, μπορεί να τραυματιστεί και η σπονδυλική του στήλη. Στην περίπτωση που τον κρατούν από τα αυτιά, πρόκειται για θήραμα που η μοίρα του είναι να πεθάνει.

Η πιο ιδιαίτερη εμφάνισή τους, όμως, είναι στην ταφική τέχνη, όπου ο λαγός εμφανίζεται σε νεκρικά αγγεία, κυρίως σε λευκές ληκύθους (που είναι τα κατεξοχήν νεκρικά αγγεία της αρχαίας Αθήνας κατά τον 5^ο αι. π.Χ.) και σε επιτύμβια ανάγλυφα.

Τα νεκρικά αγγεία κοσμούνται κυρίως με παραστάσεις επίσκεψης στον τάφο και ο λαγός εικονίζεται είτε στα χέρια του νεκρού είτε στα χέρια των επισκεπτών, ως προσφορά στο νεκρό.

Στα επιτύμβια ανάγλυφα ο λαγός μπορεί να είναι ακόμα και ολόγλυφος ή ως επίστεψη της επιτύμβιας στήλης που σημαίνει τον τάφο.

► Τί συμβολίζει ο λαγός στην ταφική τέχνη;

Εδώ ο λαγός αποκτά μία ιδιαίτερη σημασία, η οποία συνδέεται με τα χαρακτηριστικά του ζώου στη φύση και, πιο συγκεκριμένα, τη γονιμότητά του.

Λειτουργεί ως σύμβολο πολυτοκίας και γονιμότητας και αντιπροσωπεύει τον πρόωρο θάνατο, συνήθως νέων ανθρώπων που δεν πρόλαβαν να παντρευτούν και να αποκτήσουν απογόνους.

Η γραφιστική επιμέλεια των εικόνων και του blog είναι δική μου. Οι φωτογραφίες προέρχονται από προσωπικές μου συλλογές και προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση ή τροποποίησή τους χωρίς προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου.

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση των πληροφοριών του άρθρου μόνο εφόσον αναφέρεται ως πηγή το http://www.animadebarro.com με ενεργό σύνδεσμο.

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Χάλκινο ειδώλιο λαγού, άγνωστη προέλευση, 5^ος αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Σικυώνας.
Πλαταγή (κουδουνίστρα) σε μορφή λαγού, αρχές 6^ου αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Ακρόπολης.
Ανάπτυγμα αλάβαστρου όπου ένας έφηβος πλησιάζει καθισμένη νεαρή γυναίκα και της προσφέρει ως ερωτικό δώρο έναν λαγό (δείγμα της κυνηγετικής του ικανότητας), ενώ στην άλλη πλευρά ένας λίγο μεγαλύτερος νέος αγκαλιάζει τρυφερά μια κοπέλα, πρώτο τέταρτο 5^οu αι. π.Χ. ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού.
Ερυθρόμορφος ασκός με παράσταση λαγού και αετού, 420 – 410 π.Χ. ~ Μουσείο Αρχαίας Αγοράς [Αθήνα].

📖 Βιβλιογραφικές αναφορές

* «Τί έτρεχε με τους λαγούς στην Αθήνα», Ιστορία μιας πόλης, παρουσίαση από Αγιάτη Μπενάρδου, Απρίλιος 2025, Spotify.

* Επεξηγηματικά κείμενα μουσείων.