Ερμής & Ερμαϊκές στήλες

Σειρά «Σήμανση»

Ο Ερμής ήταν ένας αιώνιος ταξιδευτής.

Είτε ως αγγελιαφόρος μεταξύ θνητών και θεών, είτε ως ψυχαγωγός [ψυχή + άγω=οδηγώ] σύντροφος, βρισκόταν συνεχώς σε κίνηση.

Ως ψυχοπομπός θεός, με την χθόνια ιδιότητά του να κινείται ελεύθερα ανάμεσα στους δύο κόσμους (όπως ακριβώς και η Εκάτη), οδηγούσε τις ψυχές στο τελευταίο τους ταξίδι, ώστε να μη χάσουν τον δρόμο τους, βοηθώντας έτσι στη «μετάβαση» προς τη νέα τους πραγματικότητας.

Ως πυλαῖος και ὅδιος, ο Ερμής ήταν ο θεός και ο προστάτης των ταξιδιωτών, των συνόρων, των ορίων και της υπέρβασης αυτών.

Τί ήταν οι Ερμαϊκές Στήλες ή Ερμές [Ἑρμαῖ];

Οι «Ερμές» ήταν ένας συνηθισμένος τύπος αφιερωμάτων στην αρχαία Αθήνα. Αποτελούνταν από έναν ορθογώνιο κορμό (πεσσό) που έφερε την κεφαλή του θεού Ερμή στην κορυφή, επιγραφή και ανάγλυφα τα ανδρικά γεννητικά όργανα, περίπου στη μέση του ύψους του πεσσού.

Σε τί χρησίμευαν;

Αρχικά, είχαν πρακτικό ρόλο. Η χρήση τους, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, ανάγεται τουλάχιστον στον 6^ο αι. π.Χ., με τον τύραννο Ίππαρχο να τις χρησιμοποιεί για πρώτη φορά ως οδοδείκτες στους δρόμους που ένωναν το άστυ [την εντός των τειχών πόλη] με τη χώρα [την ύπαιθρο, δηλαδή τα κτήματα και τα χωριά εκτός των τειχών], για να δείχνει τις αποστάσεις από την Αθήνα προς τις υπόλοιπες περιοχές.

* Με αφορμή τη χρήση τους ως οδοδείκτες, απέκτησαν παράλληλα και έναν – ας πούμε – εκπαιδευτικό και ηθικοπλαστικό χαρακτήρα, αφού πάνω στον κορμό τους χαράζονταν σύντομα σοφά γνωμικά, με σκοπό τον «εκπολιτισμό» των αγροτών που έρχονταν στο άστυ.

* Ο Ερμής, εκτός από προστάτης των ταξιδιωτών, ήταν και εναγώνιος, δηλαδή προστάτης των αθλητικών αγώνων, της γυμναστικής και των νέων. Έτσι, σε κάθε γυμνάσιο και παλαίστρα της αρχαίας Ελλάδας δέσποζαν ερμαϊκές στήλες. Οι αθλητές προσεύχονταν σε αυτές, τις άλειφαν με το ίδιο λάδι που άλειφαν τα σώματά τους πριν την πάλη, και τους κρεμούσαν στεφάνια από λουλούδια όταν κέρδιζαν.

* Στην πρώιμη δημοκρατική Αθήνα, θεωρούνταν τρομερά αλαζονικό για έναν στρατηγό να στήσει άγαλμα με τη μορφή του για να γιορτάσει μια νίκη του [αφού η δόξα ανήκε στην πόλη και όχι στο άτομο].

Έτσι, προκειμένου να τιμήσουν μεγάλες στρατιωτικές επιτυχίες, οι Αθηναίοι στρατηγοί έστηναν ερμαϊκές στήλες.

Το πιο γνωστό παράδειγμα αυτής της «πολιτικής» είναι οι τρεις Ερμές που επιτράπηκε να στήσει ο στρατηγός Κίμωνας (μετά τη νίκη του εναντίον των Περσών στην Ηιόνα το 476 π.Χ.), από τις οποίες πήρε το όνομά της και η περίφημη «Στοά των Ερμών» στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας (η οποία ήταν γεμάτη από τέτοιες στήλες).

Τέλος, όπως και τα Εκαταία [τα τρίμορφα αγάλματα της Εκάτης], έτσι και οι Ερμαϊκές στήλες είχαν κι αυτές αποτροπαϊκό και προστατευτικό χαρακτήρα. Γι’ αυτόν τον λόγο τοποθετούνταν σε σταυροδρόμια, καθώς και σε εισόδους ιερών και οικιών, εξασφαλίζοντας την ασφαλή διέλευση των οδοιπόρων.

** Θερμές ευχαριστίες στους υπεύθυνους και στα αντίστοιχα μουσεία, των οποίων τα εκθέματα εμφανίζονται στις φωτογραφίες του συγκεκριμένου άρθρου, για την άδεια παρουσίασής τους.

*** Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικές μου συλλογές. Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος. Όλες οι φωτογραφίες προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα (ελληνική νομοθεσία Ν. 2121/93). Απαγορεύεται η αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά, χωρίς την προηγούμενη ρητή γραπτή άδειά μου. ***

Φωτογραφίες, με τη σειρά που δημοσιεύονται:

Μικρογραφίες ερμαϊκών στηλών με κεφάλι γενειοφόρου Ερμή, Αλιβέρι, 5^ος αι. π.Χ. – Χαλκίδα, 2^ος αι. π.Χ. ~ Νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Χαλκίδας «Αρέθουσα».
Οστέινη μικρογραφία ερμαϊκής στήλης, αντικείμενα από πηγάδι, Κλασική Εποχή, 400 π.χ. περίπου ~ Μουσείο Αρχαίας Αγοράς [Αθήνα].
Ακέφαλη Ερμαϊκή στήλη ~ Αρχαιολογικό Μουσείο Μαραθώνα.
Μαρμάρινες κεφαλές Ερμαϊκών στηλών, 5^ος– 4^ος αι. π.Χ και 2^ος αι. μ.Χ. ~ Μουσείο Αρχαίας Αγοράς [Αθήνα].

Βιβλιογραφικές αναφορές: